De jongensclub van Wouter Bos

Open moest het zijn. Transparant. Dus verzamelt PvdA-leider Wouter Bos per e-mail advies en kritiek van tientallen geestverwanten en buitenstaanders....

Hij had al een paar keer het idee dat het de verkeerde kant opging met de formatie. En dat liet hij Wouter Bos weten, per mail. Dominic Schrijer (36), pvda-bestuurder van de deel gemeente Charlois in Rot terdam, was bang dat de pvda wel erg veel aan het inleveren was. 'Het cda had de aftrek van de hypotheekrente al onbespreekbaar gemaakt, het gesprek ging voortdurend over bezuinigingen en zelfs het bouwen in buitengebieden werd behandeld. Maar over het belangrijkste, de leefbaarheid in de steden, bleef het stil. Ik dacht: dit wordt een teleurstelling. Dus heb ik Wouter gemaild: ”Je opereert wel erg braafjes”.'

Nee, hij voelt zich niet bezwaard om de pvda-partijleider lastig te vallen met Rot ter damse wijkproblemen en adviezen voor in de formatie. Integendeel: 'Wouter heeft er zelf om gevraagd. Hij wil gevoed worden met informatie, hij wil weten wat er op lokaal niveau speelt. En als het uitkomt reageert hij ook. Hij heeft mij een paar keer redelijk kunnen geruststellen.'

Dominic Schrijer is niet de enige pvda-wethouder die Wouter Bos gevraagd en ongevraagd van advies dient. Al in de campagnetijd had hij de 'kanalen' nadrukkelijk opengesteld voor geestverwante lokale bestuurders, veelal jonge wethouders uit de middelgrote en grote steden in het land. Mensen als Jan Hamming (Tilburg), Paul Depla (Nijmegen), Jetta Kleinsma (Den Haag) Hans Spekman (Utrecht), Janine Plugge (Winschoten) en Gerrit Piek (Assen), maakten er gretig gebruik van. Jan Ham ming (36) stuurde tijdens de campagne dagelijks een mailtje. 'Ik meldde hem alles wat ik relevant achtte. Ook persoonlijke verhalen uit Tilburg die hij kon gebruiken in de campagne. Ik heb hier ook een netwerk van mensen die mij weer voeden.'

Het is een verademing, de toegankelijkheid van Wouter Bos, vinden de lokale bestuurders. En broodnodig. Dominic Schrijer: 'De pvda is vorig jaar afgestraft omdat ze in Den Haag niet wisten wat er op lokaal niveau speelde. In alle steden zat de achterban in de knel. Niet alleen in de Randstad, maar ook in Leeuwarden, in Heerlen, in Kerkrade, overal spelen dezelfde problemen. Maar het kader van de partij woont en werkt steeds minder in de gebieden waar het meest aan de hand is. En de fractie in Den Haag was in feite onbenaderbaar. Wouter Bos heeft dat gezien en hij probeert het contact nu te herstellen.'

Eclatante winst

Hij won er mede de verkiezingen door, zeggen velen. Efficiënte communicatie middels sms, de chatbox van msn en e-mail met een grote, diverse groep van vrienden, geestverwante Kamerleden en lokale bestuurders die hem gevraagd en ongevraagd bestookten met voor de campagne relevante informatie. Het informele netwerk van Bos was zelfs, menen sommigen, het geheim achter zijn eclatante winst in de race voor het partijleiderschap. Dat zal Bos zelf niet beweren, maar zijn verkiezing illustreerde wel het 'beperkte zicht' van de Haagse politici, zegt hij. 'Hier in Den Haag was men collectief van mening dat ik het niet zou redden. De meeste journalisten dachten dat ook. Vervolgens werd ik gekozen met een overweldigende meerderheid. Blijkbaar leven we hier in een heel eigen, behoorlijk gesloten wereld. Ik probeer daaruit te breken.'

Die werkwijze is arbeidsintensief. Dage lijks krijgt Bos enkele honderden e-mails. 'Die scan ik allemaal. Ik lees tenminste de eerste paar regels om te weten waar het over gaat. Een aantal mails stuur ik door naar medewerkers, op sommige mails geef ik persoonlijk antwoord.'

Dit voor iedereen toegankelijke adres is de buitenste ring in het netwerk van Bos. Daarnaast heeft hij een 'meer besloten e-mailadres' waar een kleinere groep mensen terecht kan. Dit netwerk is al de 'Bos Brain box genoemd. Het bestaat uit veelal jonge wethouders en gedeputeerden, uit ex-leden van Niet Nix (de voormalige vernieuwingsbeweging binnen de pvda), vrienden en geestverwanten van buiten de partij, een aantal jonge wetenschappers, adviseurs die in de laatste verkiezingscampagnes een rol speelden, maar ook mensen die je minder snel zou verwachten, zoals voormalig pvda-fractievoorzitter Jacques Wallage, nu burgemeester van Groningen, ex-fractielid Margot Vliegent hart en de Tilburgse burgemeester Johan Ste kelenburg. Bos: 'Er zit geen filter tussen, het is direct en drempelloos. Zeker, ik krijg af en toe meer post dan me lief is, maar ik maak er tijd voor.'

Nu, tijdens de formatie, speelt de fractie overigens weer een veel belangrijkere rol. Maar hij wil ook in de fractie op dezelfde manier werken, zegt hij, al behoorden Ka mer leden als Dijsselbloem, Heemskerk, Koen ders, Samson, Tichelaar, Bussemaker en Staf Depla al eerder tot de actieve netwerkers. Bos: 'Ik wil geen groepje vaste getrouwen om mij heen. Alle 41 fractieleden moeten hier net zo makkelijk kunnen bin nen komen. Dat kan ik alleen doen door ze vervolgens meer ruimte, meer vrijheid te geven. Ik wil ook niet de hele tijd overal bovenop zitten, dus dat komt goed uit.'

Polderboys

Je zou het de nieuwe elite in de pvda kunnen noemen, al ontkent iedereen die bij het netwerk betrokken is dat omstandig. Zeker is wel dat bij de verkiezingen van vorig jaar 15 mei 2002 een generatie politici in een klap werd weggevaagd. Wouter Bos stond klaar om de macht in de partij in last over te nemen, met in zijn kielzog een grote groep dertigers met wie Bos in de jaren daarvoor goede contacten had opgebouwd. Paul Depla (37), wethouder te Nijmegen, kende Bos nog van de campagne voor Wim Kok voor de verkiezingen van 1998. 'Ik zat in het campagneteam, hij zat bij de polderboys on tour. Samen met Rick van der Ploeg en Willem Vermeend, de andere twee progressief-liberale economen, trok hij het land door om op een andere manier, veelal op universiteiten, campagne te voeren. Dat sprak me wel aan. We kwamen elkaar vaker tegen, we hielden allebei van voetbal en we waren ongeveer van dezelfde leeftijd. Hij kwam ook langs in Nijmegen, voor de gemeenteraadsverkiezingen. Hij wilde weten wat er speelde in de steden. Dat was hard nodig. Zo was het thema woningnood al die jaren niet opgepikt door de Haagse pvda. Na 15 mei hebben wij, voormalig Niet Nix'ers en veel andere jonge pvda-ers, ons direct openlijk achter Wouter Bos geschaard.'

Jan Hamming had in Tilburg een soortgelijke ervaring. Hamming is het zeldzame type pvda-politicus dat al langer actief contact zocht met de bewoners van de stad. Met succes. In Tilburg kent zowat iedereen Jan Hamming en tijdens de dramatische gemeenteraadsverkiezingen vorig jaar, bleef de pvda in Tilburg overeind. Dat gold overigens ook voor de Nijmeegse pvda van Paul Depla, de pvda van Janine Plugge in Winschoten en de pvda van Dominic Schrijer in de deelgemeente Charlois van Fortuynstad Rotter dam. Jan Hamming had Bos toen al een paar keer op bezoek gehad in Tilburg en zag in hem de kandidaat die de gesloten pvda-cultuur zou kunnen doorbreken. 'Melkert legde geen verbindingen met de mensen die de praktische kennis hadden. Er kwam dus ook geen inhoudelijke discussie op gang. Het debat moet je durven voeren. Bos durft dat.'

Hamming was in de pvda de eerste die structureel de mogelijkheden van internet en e-mail probeerde uit te buiten. 'Een paar jaar geleden hield ik daarover voor de Tweede Kamerfractie een presentatie. De reactie van de meerderheid was: ”Daar gaan we toch maar niet aan beginnen”.' Intussen had Hamming zijn eigen vernieuwingsclub opgericht, Sambal genaamd. Een netwerk dat alleen bestond op het web. Voor de afgelopen verkiezingen schreef Sambal ('Rood en spicy!') een manifest met passages als: ”De lijsttrekker moet volksvertegenwoordiger zijn en blijven” en: ”We moeten vanuit de burger naar het Binnenhof kijken, niet andersom.” De ondertekenaars van het manifest overlappen deels met het netwerk van Wouter Bos. Veel ex-Niet-Nix'ers, veel jonge, actieve (en ambitieuze) leden van de partij, maar ook Rob Oudkerk, wethouder te Am ster dam, europarlementariër Michiel van Hul ten en René Cuperus van de Wiarda Beck man Stichting.

Water en vuur

Ook Arjen Berkvens (34) ondertekende het Sambal-manifest. Berkvens, directeur van de Alfred Mozer Stichting, het Oost-Europa Instituut van de pvda, was betrokken bij de succesvolle gemeenteraadscampagne van Rob Oudkerk ('Meer rood op straat'), vorig jaar, bij de Melkert-campagne en bij de campagne van Wouter Bos. Om en om met Marco Esser, de politiek adviseur van Bos, trok hij in januari met de partijleider het land in. Berkvens treedt liever niet op de voorgrond. 'Heel veel mensen hebben aan de campagne van Bos meegedaan omdat ze vonden dat er iets moest veranderen na 15 mei. Voor velen was het prettig omdat het anoniem kon gebeuren.'

Hij wil wel zeggen: 'Het is uiteindelijk aan de aanpak en uitstraling van Wouter Bos te danken dat er opeens enthousiasme was om met vijftig man tegelijk de straat op te gaan tijdens de campagne. Het heeft te maken met hoe Wouter met mensen omgaat. Hij gaat uit van openheid, hij lokt de tegenspraak uit. In marxistische terminologie: hij heeft een dialectische manier van werken.'

'Daarnaast', meent Berkvens, 'is het grote pluspunt van Wouter dat hij geen onderscheid maakte tussen de verschillende kampen. Hij heeft goede banden met Niet Nix, maar hij zat nog niet lang genoeg in de partij om verstrikt te raken in het ene of het andere kamp. Bos bracht mensen samen die voorheen water en vuur waren. Niet Nix en Jacques Wallage bijvoorbeeld. Die konden elkaar voorheen wel schieten. Tijdens de campagne zaten ze bij elkaar aan tafel.'

Jacques Wallage, Gronings burgemeester, noemt zijn betrokkenheid 'bescheiden'. Wal lage had zich vorig jaar vooraf publiekelijk uitgesproken voor de kandidatuur van Wou ter Bos, dat scheelde misschien. Maar toch: 'Nieuwe fractievoorzitters in de pvda negeren hun voorgangers altijd bewust, ik deed dat in mijn tijd ook. Wouter niet. Dat is heel pikant en heel knap. Het duidt op een professionele manier van werken.'

Wallage heeft Bos zojuist nog gemaild. Het is de dag waarop de coalitiebesprekingen vast dreigen te lopen vanwege Bos' standpunt dat de oorlog in Irak onrechtmatig is zonder een tweede vn-resolutie. 'Op dit soort frictiemomenten is het soms moeilijk om van binnenuit een uitweg te zien. Ik heb hem geschreven dat er toch nog manieren zijn om verder te komen met het cda.'

Een dag later breekt de oorlog uit en verklaart Bos dat hij, nu het eenmaal oorlog is, niet anders kan dan aan de kant te staan van de 'geallieerden'. De Irak-kwestie luidt een week in waarin Bos hardhandig wordt ingewijd in wereld van de Real-politik.

Neefjes van Rottenberg

Tot veler verbazing koos Wouter Bos de senior-adviseur Tom Pauka als zijn media-coach bij de afgelopen pvda-verkiezingscampagne. Pauka was juist geweerd bij de voorgaande campagnes en de jonge adviseurs Hans Anker, Erik van Bruggen en Alex Klusman zagen zijn terugkomst met lede ogen aan. Pauka wilde alleen meedoen aan een 'inhoudelijke campagne' waarbij niet alles draaide om 'onderzoek'. Daar was Bos het mee eens. Bos kon meer van Pauka leren. In zijn boek De banaan wordt bespreekbaar beschrijft hij hoe Nieuw-Linksers in Groningen in de jaren zeventig niets te maken wilden hebben met de zittende pvda'ers en de ambtenaren in Groningen. Ze implanteerden een eigen apparaat naast het bestaande en dat liep faliekant mis. Zijn lessen aan Bos: je moet het doen met de mensen die je hebt. Die moet je motiveren.

Erik van Bruggen en Lennart Booij hadden daarvan kunnen leren toen ze vier jaar geleden, na hun Niet Nix-periode, een gooi deden naar het partijvoorzitterschap. Ze wilden de vernieuwing in de partij voortzetten, in de geest van oud-voorzitter Felix Rotten berg, maar ze werden verrassend verslagen door de relatief onbekende Marijke van Hees uit Enschede. Volgens henzelf kwam dat omdat Van Hees de tegenkandidaat was van de partijkaders die tegen vernieuwing waren. In werkelijkheid hadden de 'neefjes van Rot ten berg' meer tegen. Ze werden te zeer gezien als vertegenwoordigers van de Amsterdamse grachtengordel, ze waren in de ogen van 'gewone' partijleden te dicht tegen de nieuwe partijelite aangeschurkt en hun presentatie riep weerstand op; het leek te veel op het lawaai waarmee de zelfingenomen Nieuw-Linksers de partij begin jaren zeventig stormerderhand veroverden. De tussengeneratie, in aantal groot in de partij, had daar weinig behoefte meer aan. Kortom, Booij en Van Bruggen hadden voor te weinig draagvlak gezorgd.

Nu zetelen Booij en Van Bruggen aan de Am ster damse Prinsengracht no. 1, waar ze na hun mislukte politieke avontuur het adviesbureau bkb begonnen, samen met Alex Klus mane Het kantoortje is gevestigd boven hun stamcafé Tabac, waar ze ook menig avond doorboomden met hun 'politieke vriend' Wouter Bos.

Vooral Van Bruggen (34) en Klusman (33) zetten zich bij de laatste campagne actief in voor Wouter Bos ('Strategie, beeldregie, opzet bijeenkomsten, voorbereiding debatten'). Al voordat Bos in 1998 in de Kamer kwam herkenden ze in hem een geestverwant. Erik van Bruggen: 'Er was meteen een soort klik. Vanuit onze Niet Nix-achtergrond vonden we het geweldig dat iemand van Shell op de kandidatenlijst kwam. Dat was precies waar Niet Nix voor stond. Wij wilden dat mensen uit alle hoeken en gaten van de samenleving de lijst bestormden. En we merkten meteen dat hij een open blik had.'

Klusman: 'Hij was een van de weinigen die buiten de gebaande paden wilde treden. We hebben toen, tijdens de campagne voor Kok, de polderboys on tour opgezet. Die manier van optreden heeft hij bij de laatste campagne weer opgepakt.'

Bos heeft het zelf meermalen gezegd: inhoudelijk bestaan er weinig verschillen tussen hem en zijn voorganger Melkert. 'Maar het cultuurverschil is groot', aldus Van Brug gen. 'Melkert was per definitie wantrouwend. Hij was strategisch en slim en hij keek naar mensen op een manier van: wat willen ze echt, wat is hun geheime agenda?' Klusman: 'De kracht van Wouter is dat hij openstaat voor tegenargumenten. Je kunt je ongenoegen uitspreken, je kunt boos op hem worden en hij denkt niet: ik zit nu daar en jullie hier en ik weet het beter. Hoe ongelukkig zijn optreden over de oorlog in Irak ook leek, er bleek wel uit dat hij ruimte geeft aan het debat en aan afwijkende standpunten in de partij.'

In feite, menen Klusman en Van Bruggen, ging Wouter Bos door op het door Felix Rottenberg geëffende pad. En dat levert bij de twee door Rottenberg geïnspireerde adviseurs een 'innerlijk conflict' op. Want Felix Rottenberg is de meest opvallende afwezige in het netwerk van Wouter Bos. Erik van Bruggen: 'Wouter en Felix, dat zijn twee totaal botsende persoonlijkheden. Daarnaast vond Felix Wouter een tijdlang te obligaat. Daar kan ik me iets bij voorstellen. Ik heb me soms ook rot geërgerd aan Wouter. Dan zei hij binnenskamers: ”Ik moet me nu even gedeisd houden totdat mijn moment komt”. Alsof hij bij de ondergrondse zat. Dan zei ik: ”Jezus Christus, wat een lafheid”!' Maar ik denk dat Felix ook een beetje jaloers is op wat Wouter in korte tijd heeft bereikt.'

Klusman: 'Felix is ook teleurgesteld. Hij heeft vier, vijf jaar lang lopen trekken en duwen aan die partij, die volkomen ingedut en vastgeroest was. Dramatisch gesteld heeft hem dat zijn gezondheid gekost. En toen hij was afgeserveerd kwam Wouter, die op een eclectische manier kon oogsten wat hij gezaaid had. Ik begrijp dat Felix zich afvraagt: waarom heb ik dat niet kunnen afmaken? Aan de andere kant: hij had ook iets meer credits aan Wouter kunnen geven.'

Machtspelletjes

Bos reageert: 'Een aantal van Rottenbergs ideeën heeft mij geïnspireerd, maar ik heb nooit mee willen doen aan het machtsspel dat zich rondom hem afspeelde. En daar heb ik geen spijt van gehad. Rottenberg heeft niet alleen vrienden, maar ook vijanden gemaakt. Mijn voordeel was dat ik niet uit een van de kampen voortkwam. Dus kon ik breed opereren. Ik heb ook bewust contact gezocht met het zogenoemde klassieke pvda-kamp. Ik heb niets tegen macht, maar ik hou niet van machtspelletjes. Ik ben hier op een open en transparante manier terechtgekomen. In de aanloop naar de verkiezingen van vorig jaar ben ik, toen het mis dreigde te gaan, ook door mensen benaderd om Melkert te wippen. Daar werd ik niet vrolijk van. Nou ja, en toen ik mij later kandidaat stelde, koos Rottenberg tegen mij. Die verwijdering ging dus niet van mij uit.'

En, droogjes: 'Ik kan het heel goed vinden met Ruud Koole, de partijvoorzitter.' Waar mee Bos doelt op het bewust buitensluiten van Koole tijdens de mislukte Melkert-campagne van vorig jaar door een aantal campagneleiders, met op de achtergrond oud-partijvoorzitter Rottenberg.

Openheid dus, transparantie. Een zekere lichtvoetigheid ook, zegt Bos. En dualisme. Het klapstuk daarvan moet zijn dat Wouter Bos zelf straks het kabinet zal mijden en in plaats daarvan de Kamerfractie gaat aanvoeren, tot ongenoegen overigens van het cda. Wouter Bos wordt er ongrijpbaar door. Dat is ook precies de keerzijde van zijn netwerkpolitiek. Als iedereen kan meepraten, wordt ieders invloed per saldo wel erg klein. Bos: 'Door sommige mensen kan het gezien worden als verdeel-en-heerspolitiek. Ze kunnen denken dat ik me uiteindelijk van niemand wat hoef aan te trekken. Maar zo werk ik niet. Ik absorbeer juist enorm veel van wat er om mij heen wordt gezegd. Al maak ik daarbij natuurlijk wel keuzes.'

Toch komt de eerste kritiek op Bos inmiddels los. Zijn postmodernistische opstelling in de Irak-kwestie botste nogal met de onontkoombaarheid van de klassieke keuze waar sociaal-democraten vaker voor staan: de macht of het principe. Vreemd was de kritiek op zijn optreden ook. Bos bewees nu juist dat er in de pvda weer debat mogelijk is en dat de fractiediscipline niet altijd heilig is.

Grote vraag is of het bij cultuurverandering blijft of dat Bos ook de inhoudelijke vernieuwing van de partij ter hand gaat nemen. De roep om een alomvattend visionair verhaal van de nieuwe partijleider wordt luider en de eeuwige partijcriticus Bart Tromp veegde in Het Parool alvast de vloer aan met 'deze vernieuwing'. Hij betichtte Bos van 'verschrikkelijke taal van managers, die niets weten van de inhoud van bedrijfsprocessen.' En: 'Een serieuze politieke partij moet niet steeds met nieuwe ideeën komen, maar evoor zorgen dat ze de ideeën uitvoert op grond waarvan ze kiezers heeft geworven.'

Laat dat nou precies zijn wat Bos naar eigen zeggen voor staat: 'pvda'ers zijn in het verleden veel te veel bezig geweest elkaar ideologisch de maat te nemen. En veel te weinig met het oplossen van problemen, met de vraag: hebben mensen er wat aan.' Duidelijk is dat Bos een pragmatische koers zal varen en soms buiten de sociaal-democratische oevers zal treden. 'Het beeld kan geschetst worden dat de pvda ten tijde van de verkiezingen sociaal-economisch naar links is op geschoven en wat betreft law and order naar rechts. Dat is niet helemaal onwaar. Maar op onderwijsgebied zijn we bijvoorbeeld juist zeer progressief-liberaal geworden. We hebben afscheid genomen van de grote hervormingen, dat is een breuk met het verleden', zegt Bos.

Logisch dilemma

De wethouders Dominic Schrijer, Paul Depla en Jan Hamming kunnen zich uitstekend vinden in het praktische denken van Bos. Schrijer heeft er zelfs een leus voor bedacht: 'Praktische progressieve politiek, zonder blabla.' Voorbeeld: 'Vroeger, als het vuil was op straat, zouden we zeggen: we moeten de mensen beter opvoeden. Nu zeggen we: eerst maar eens opruimen en dan praten. Want anders zijn de goedwillende mensen allang uit de buurt vertrokken.'

In de cultuurverandering zit een deel van de inhoudelijke vernieuwing al besloten, meent Schrijer. 'Als je geen contacten hebt, als je niet toegankelijk bent, kun je nooit op een goede manier inhoudelijk vernieuwen. En er zijn ook al dingen veranderd bij de pvda: op het gebied van de integratie, de volkshuisvesting, de veiligheid.'

Paul Depla, de Nijmeegse wethouder Volks huisvesting onderschijft dat. 'Maar je moet ook weten waarom je het doet. Dat was vaak de kritiek op lokale pvda'ers: ze vonden het besturen wel leuk, maar het doel was uit het oog verloren. Terwijl: je moet toch kunnen uitleggen waarom het beter is dat de pvda bestuurt.'

Vanuit Groningen klinkt Jacques Wallage sceptischer. 'Vorm, methodiek, cultuur, het is zo vluchtig als alcohol. Een buurtbewoner zei laatst tegen me: ”Het is zo fantastisch dat u luistert”. Toen vroeg ik: ”Maar u bent toch ook wel benieuwd naar wat ik nu ga doen”?'

Hij bedoelt maar: 'Ook internationaal hebben sociaal-democratische partijen een probleem. Er zal een fundamentele heroriëntering moeten komen op de verhouding tussen burger en staat. Je kunt bijvoorbeelde zeggen: de centraal geleide innovatie in het onderwijs is doodgelopen. Maar: we kunnen ook niet terugvallen op de markt. Want er is al een liberale partij. Een dergelijk probleem hebben we met de multiculturele samenleving. Het thema is bespreekbaar geworden, maar de vraag is nu toch weer: wat is een goed integratiebeleid?'

Volgens Wallage slingert Bos heen en weer tussen 'herideologisering', in de geest van Den Uyl en 'pragmatisme', in de geest van Wim Kok. 'Dat is een logisch dilemma.'

Desondanks: 'Als iemand in staat moet zijn om de inhoudelijke vernieuwing tot stand te brengen is het Wouter Bos. Hij is intelligent en hij is geen simplist; hij neemt de complexiteit tot zich. En hij is een bindende factor in de partij. Dat blijkt wel, anders zouden klassieke sociaal-democraten zoals ik nu in een hoekje zitten te mokken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden