De Islam heeft geen Kuitert nodig

In de overhaaste secularisering van de Nederlandse samenleving ging iets verloren. De godsdienstige grondwaarden werden te snel ontstegen. Moslims wijzen terecht op dit pijnlijk gemis, vindt Huub Mous....

'De Islam heeft een Kuitert nodig', beweerde Jan Blokker naar aanleiding van de affaire rond Ayaan Hirsi Ali. 'Lees de Koran als een sprookjesboek', zo vertaalt hij de aanbeveling van Kuitert om de Bijbel te lezen als literatuur. In aansluiting hierop stelt Joost Zwagerman dat christelijk Nederland nog geen veertig jaar geleden even middeleeuws was als de huidige Islam, getuige de woedende reacties destijds op de satire 'beeldreligie' in het tv-programma Zoishettoevalligooknog'seenkeer.'

Er gaat iets grondig mis in dit soort vergelijkingen. De huidige onverdraagzaamheid kan niet zomaar gelijk worden gesteld aan het intolerante klimaat, dat in christelijk Nederland nog bestond tot aan de culturele revolutie in de jaren zestig. Bovendien ging er ook iets verloren in dit overhaaste proces van secularisering. Een gemis waar veel moslims terecht op wijzen in hun kritiek op onze hedendaagse samenleving.

Het boek van Kuitert, Voor een tijd een plaats van God, vormt in feite het sluitstuk in een jarenlang betoog, waarmee geloofsgenoten worden gesteund bij hun afscheid van een middeleeuws Godsbeeld. Verouderde geloofswaarheden, die niet meer te rijmen zijn met de huidige stand van wetenschap, zijn door Kuitert inmiddels in een reeks publicaties radicaal overboord gezet. Stap voor stap werd daarbij vastgesteld wat binnen de christelijke geloofsleer niet meer aan de houdbaarheidsdatum van ons huidige, wetenschappelijke wereldbeeld voldoet, om zo te behouden wat nog bruikbaar is voor de geloofsverkondiging.

In zijn meest recente boek blijkt ook dit laatste restant van Godsgeloof in rook is opgegaan. Kuitert neemt nu definitief afscheid van een persoonlijke God. 'V/h God', zoals hij de verdwenen god noemt, blijkt ook voor hem definitief een menselijke constructie en daarmee een illusie. De mens, stelt hij, was er eerder dan God.

Kuitert loopt allerminst voorop, maar fungeert eerder als hekkensluiter. Al in 1947 pleitte Simon Vestdijk in zijn boek De toekomst der religie voor een waardig afscheid van het christendom. Wie te snel van wereldbeeld wisselt kan van een koude kermis thuiskomen. Dan ontstaat een soort religieuze caissonziekte, een overhaaste ontstijging aan de godsdienstige grondwaarden van de beschaving. Bij hedendaagse columnisten uit deze caissonziekte zich soms in misplaatst dédain voor alles wat met religie van doen heeft. Zwagerman, en vooral Blokker, geven daar blijk van.

Achteraf bezien rijst de vraag of in het naoorlogse Nederland altijd sprake is geweest van een waardig afscheid van het christendom. De 'Zoishet'-uitzending destijds over beeldreligie was misschien eerder een provocerend dieptepunt, dan een emancipatorische mijlpaal in dit proces, ook al was de satire uiteindelijk niet op de religie, maar op tv-verslaving gericht.

Wat heeft deze beeldenstorm uiteindelijk opgeleverd? De huidige discussie over normen en waarden duidt op zijn minst op een pijnlijk verlies, iets wat onomkeerbaar uit de samenleving is verdwenen. Niemand wil terug naar de theemutscultuur van de jaren vijftig. Maar hoe zit het met zaken als barmhartigheid, onbaatzuchtigheid en nederigheid. Woorden die voor menigeen tegenwoordig archaïsch klinken en geen enkele rol meer spelen in discussie over de moraal binnen het publieke domein.

Het betoog van Kuitert is tweeslachtig en allesbehalve actueel. Zijn verlate afscheid van God mondt uit in een bijna wanhopig pleidooi voor christelijke naastenliefde als persoonlijke levensvervulling. Maar wat voegt dit pleidooi toe aan het huidige debat over normen en waarden? Om alleen de 'caritas' te bepleiten heb je zelfs geen van God losgezongen humanisme meer nodig. En dat is nu juist het laatste wat Kuitert per saldo overhoudt in zijn religieus demasqué. Zijn woorden lijken ook niet geheel van ijdelheid ontbloot. Kijk eens hoe ver ik durf te gaan bij mijn onttakeling van een persoonlijke God, lijkt hij keer op keer te zeggen, terwijl zijn pastorale woorden van troost juist bedoeld zijn voor de laatste der mohikanen die dit middeleeuwse Godsbeeld nog koesteren.

Vanuit die optiek is het gedachtegoed van Kuitert misschien wel het laatste wat je de Islam zou moeten toewensen. Blokker en Zwagerman doen er beter aan eerst eens de kritiek serieus te nemen die veel moslims op onze westerse samenleving hebben. Geloof is van alle tijden en allesbehalve middeleeuws. Zelfs een niet christelijk filosoof als Slavoi Zizek schrijft tegenwoordig over geloof en over een verdonkermaand christelijk erfgoed, dat volgens hem nu kostbaarder is dan ooit. Zizek spreekt over een 'gedespiritualiseerd, utilitair schijnuniversum', waarin hetkapitalisme is beland, een universum waarin therapie de plaats van religie heeft ingenomen.

Hij sluit hiermee aan op een cultuurkritiek, die de afgelopen decennia is verwoord door filosofen als Christoffer Lasch en Julia Kristeva. Het is het beeld van een ontheemde samenleving, waarin het individu is uitgeleverd aan een woestijn van narcisme en consumentisme. Juist op dat schijnuniversum is veel kritiek van de Islam gericht. Een kritiek die hout snijdt, ondanks de in onze ogen middeleeuwse gebreken waarmee de Islam kampt.

Dat die Middeleeuwen tot in de jaren zestig ook in Nederland te vinden waren, stemt eerder tot bescheidenheid dan tot hooghartigheid. Onverdraagzaamheid van moslims laat onverlet dat onze hypertolerante samenleving ook iets van de kritiek van de Islam kan leren. Die kritiek pareer je niet met het pastorale recept van Kuitert, zoals Blokker dat aan moslims wil voorschrijven. Maar ook niet met een leuk stukje over de morele paniek van het christelijke klootjesvolk van veertig jaar geleden, waar Zwagerman de hedendaagse verwarring in islamitische kringen mee af lijkt te doen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden