FOTOSERIE

De Iraanse jaren zeventig nagespeeld

Historische foto's over misdaden onder de sjah zijn er niet - wel ooggetuigenverslagen. Azadeh Akhlagi maakte er geënsceneerde beelden van.

Teheren 26 april 1974: Marzieh Ahmadi Oskuie, een student-activiste wordt doodgeschoten door agenten van de geheime politie, de Savak. Beeld Azadeh Akhlagi
Teheren 26 april 1974: Marzieh Ahmadi Oskuie, een student-activiste wordt doodgeschoten door agenten van de geheime politie, de Savak.Beeld Azadeh Akhlagi

Er waren tijdens het regime van de sjah van Iran (1941-1979) nog geen mobieltjes om aanslagen of verdachte ongelukken te kunnen vastleggen. Maar wat wel over is, zijn ooggetuigeverslagen daarvan. Filmmaakster en fotografe Shiraz Azadeh Akhlagi, in 1978 in Shiraz geboren, heeft die leegte op basis van die verslagen met zorgvuldig gecomponeerde foto's willen vullen. Ze studeerde computerwetenschappen in Melbourne en woont en werkt deels in Australië, deels in Iran. Akhlagi geeft met de fotografische reconstructies een hyperrealistisch beeld van het Iran in de jaren zeventig. Daarin ruimde de geheime dienst van de sjah, de Savak, tegenstanders uit de weg. De foto's van zulke aanslagen en excecuties maken deel uit van haar project, By An Eye-Witness. Die moeten ervoor zorgen dat de kijker wordt meegezogen in die tijd. Ze wil dat je erbij bent, bijvoorbeeld bij de aanslag op studente Marzieh Ahmadi Oskuie in 1974, of bij het auto-ongeluk van de dichter en filmmaakster Forough Farrokhzad in 1967.

Het zijn allemaal foto's die gaan over de periode voor de Iraanse revolutie van 1979 die ayatollah Khomeini aan de macht bracht en die leidde tot de val van de sjah Mohammad Reza Pahlavi (zijn vader Reza Sjah was in 1921 met een coup aan de macht gekomen). Op de vraag of Akhlagi, die veel succes in Iran zelf heeft, ook van plan is fotografische ensceneringen te ontwerpen voor slachtoffers van het regime ná de Shah geeft ze geen antwoord. Haar critici wijzen erop dat de Evin-gevangenis in Teheran, waar politieke tegenstanders van het regime worden geëxecuteerd, tal van nieuwe fotografische mogelijkheden zou bieden. Maar vooralsnog maakt ze een foto van gevangenen in Evin die in 1975 door de geheime diens werden neergeschoten toen ze tijdens een gevangenentransport zouden hebben willen vluchten. Je zou haar foto van deze executie op 19 april 1975, want van vluchten was geen sprake, zó kunnen vervangen voor een executie tijdens de Islamitische Republiek. Met dit verschil dat de agenten van de ayatollahs baarden hebben. De recente Iraanse geschiedenis kent zonder twijfel genoeg moordaanslagen op andersdenkenden voor een nieuwe reeks foto's.

Sommige Iraniërs hebben ook kritiek op haar omdat de ensceneringen voor het regime risicoloos zijn. De keuze voor haar onderwerpen schept voldoende en dus een veilige afstand. Ze zijn niet zozeer omstreden als wel een herinnering. Door hun vervreemdende karakter zijn de foto's eerder bizar en operatesk dan angstaanjagend. Wellicht kan Akhlagi ook daarom in Iran redelijk goed uit de voeten en hangt haar werk zonder problemen in Teheraanse galeries.

Toch kun je een klein beetje opmaken wat de fotografe denkt uit de foto van de geestelijke die stil bij de doodskist van ayatollah Taleghani uit de Koran leest, met op de achtergrond een kleine rouwende menigte. In werkelijkheid bestond die menigte op 10 september 1979, een dag na zijn dood, uit vele duizenden mensen. Ze rouwden om de voormalige medestander van ayatollah Khomeini, de leider van Iran.

Taleghani hielp de revolutie voor te bereiden maar was voor Khomeini te liberaal. Als leider van de Revolutionaire Raad, het machtigste staatsorgaan, waarschuwde hij voor de terugkeer van despotisme na de val van de sjah. De omstandigheden van zijn onverwachte dood zijn nog altijd in nevelen gehuld. Taleghani werd na een gesprek in Teheran met de Iraanse ambassadeur bij de toenmalige Sovjet-Unie onwel, maar hulp bleef uit wegens problemen met de telefoon. Pas na uren kwam er een ambulance. De ayatollah was al overleden. Van die scène heeft Akhlagi helaas geen foto gemaakt.

Evin-heuvels, Teheran, 18 april 1975: executie van linkse intellectuelen. Beeld Azadeh Akhlagi
Evin-heuvels, Teheran, 18 april 1975: executie van linkse intellectuelen.Beeld Azadeh Akhlagi
Teherean, 13 februari 1967: de kritische dichters Forough Farrokhzad komt om bij een ongeluk. Beeld Azadeh Akhlagi
Teherean, 13 februari 1967: de kritische dichters Forough Farrokhzad komt om bij een ongeluk.Beeld Azadeh Akhlagi
Teheran, 10 september 1975: executie van linkse intellectuelen. Beeld Azadeh Akhlagi
Teheran, 10 september 1975: executie van linkse intellectuelen.Beeld Azadeh Akhlagi
Teheran, 3 juli 1924: de schrijver Mirzadeh Eshghi wordt in zijn huis vermoord. Beeld Azadeh Akhlagi
Teheran, 3 juli 1924: de schrijver Mirzadeh Eshghi wordt in zijn huis vermoord.Beeld Azadeh Akhlagi
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden