De intellectuele zorg-uitdaging is aan D66 niet besteed

Ziek zijn, beter worden - Nederlanders vinden gezondheid hun hoogste goed. De warme belangstelling van burgers wordt sinds kort geëvenaard door het enthousiasme waarmee Haagse beleidseconomen naar het onderwerp kijken....

Zorg, ontdekt Den Haag, is leuk. Ten eerste omdat de zorg bakken met geld kost (dik zestig miljard per jaar, of 10 procent van het nationaal inkomen). Er valt dus wat te verdienen. Ten tweede omdat de sector, door de economenbril bezien, mallotig is georganiseerd. Ten derde omdat de oplossing niet evident is - de zorg is een intellectuele uitdaging.

Wie vanuit deze achtergrond de concept-verkiezingsprogramma's van de coalitiepartijen leest, ontdekt interessante verschillen. D66, de partij van zorgminister Els Borst, gebruikt niet alleen de meeste woorden in het program, maar geeft ook een extra, vijftig pagina's tellend rapportje uit. Des te jammerlijker is de conclusie dat D66 het armoedigste programma formuleert. VVD en PvdA, beide veel korter van stof, kiezen tegengestelde oplossingen, maar zien in elk geval het organisatieprobleem van de zorg. Kwantiteit, blijkt maar weer eens, zegt niets over kwaliteit.

De zorgsector vormt een uitzondering op de regel: groei is goed. Ook al zijn consumenten dol op gezondheid, groei van de gezondheidszorg wordt gezien als een probleem. Deze perverse kijk op zorg bestaat omdat de sector voor een groot deel collectief gefinancierd wordt. Extra zorgconsumptie leidt tot hogere collectieve premies en vernietigt werk en inkomen. Zou het mogelijk zijn alle burgers hun eigen zorg te laten kopen - handje contantje of via een particuliere verzekering - dan zou niets een onbelemmerde groei van de sector in de weg staan.

Maar een zorgmarkt zonder overheidsingrijpen is ondenkbaar. Op een volledig vrije zorgmarkt zouden gezonden zich niet verzekeren, of tegen hele lage premies, terwijl ongezonden praktisch onverzekerbaar zouden zijn. Economen gebruiken de term adverse selection voor deze doodssteek voor de verzekeringsmarkt (zie het portret van Joseph Stiglitz elders in dit katern).

Overheidsingrijpen is dus geboden. Het hartverwarmende enthousiasme waarmee de Nederlandse overheid zich aan dit economengebod heeft onderworpen, is er de oorzaak van dat hervorming van het zorgstelsel nu hoog op de beleidsagenda staat. De overheid grijpt niet alleen op rommelige wijze in in de verzekeringsmarkt voor zorg, ook het zorgaanbod van huisartsen, ziekenhuizen en fysiotherapeuten is onderworpen aan een karrenvracht regels. Het gevolg hiervan is dat geen van de partijen die bij de sector betrokken is, een duidelijk belang heeft bij efficiëntie.

Een voorbeeld. Vanwege de manier waarop de overheid ingrijpt in de verzekeringsmarkt zijn er ongezonde burgers die zich toch particulier moeten verzekeren. Omdat ze onverzekerbaar zijn, verplicht de overheid alle particulier verzekerden tot het subsidiëren van deze pechvogels via een opslag op hun particuliere ziektekostenpremie. Die opslag verdwijnt in een collectieve kas, waar de particuliere verzekeraars de extra kosten kunnen declareren die ze voor de pechvogels maken.

De gevolgen? Verzekeraars steken meer tijd in pogingen die collectieve kas te plunderen dan in pogingen de kosten van de zorg voor die slechte risico's omlaag te brengen. Bovendien wordt de werking van de particuliere verzekeringsmarkt ernstig verstoord. De solidariteitsopslag op de premie verkleint (procentueel gezien) de prijsverschillen tussen verzekeraars.

Er zijn talloze andere voorbeelden te geven, maar de mooiste indicatie van het gebrek aan kostenbewustzijn in de zorg is toch wel dat ziekenhuizen de echte kostprijzen van hun producten niet kennen. Er gaat wel geld heen en weer tussen overheid, verzekeraars en ziekenhuizen, maar met de reële kosten van behandelingen hebben die geldstromen alleen per ongeluk iets te maken.

PvdA en VVD zien het probleem en hebben elk een idee over de hervorming van de zorgsector. De VVD-oplossing is simpel en richt zich op de verzekeringsmarkt: breng de ingrepen in de zorgverzekeringsmarkt terug tot een minimum. Iedereen dient zich, op termijn, particulier te verzekeren tegen ziektekosten. De verzekering voor een minimumpakket is verplicht.

Slechte risico's krijgen van de staat een 'zorgverzekeringssubsidie' of voucher waarmee ze zich alsnog met succes op de verzekeringsmarkt kunnen begeven. Een efficiënte verzekeringsmarkt, denken de liberalen, spoort verzekeraars aan efficiëntie af te dwingen bij de zorgaanbieders. Reken maar dat ze best kostprijzen kunnen berekenen.

Ofschoon dit voucher-idee ook in sociaal-democratische kring wel opgeld doet, kiest de PvdA in het verkiezingsprogramma voor een heel andere benadering. De partij schakelt de verzekeringsmarkt uit door het ziekenfonds met zijn inkomensafhankelijke premies verder op te tuigen. De efficiëntie moet komen van 'maatstaf-concurrentie' tussen zorgkantoren.

De zorg wordt per regio georganiseerd; de prestaties van de regionale zorgkantoren worden onderling vergelijkbaar gemaakt (kostprijzen!). Regionale kantoren die verhoudingsgewijs slecht presteren, verliezen hun 'concessie' om de zorg in hun regio te organiseren. Dergelijke maatstaf-concurrentie wordt binnenkort al ingevoerd in het busvervoer.

VVD en PvdA denken dus na over een andere ordening van de zorg - de sociaal-democraten creatiever (niet noodzakelijkerwijs beter) dan de liberalen. En waarmee komt de partij van zorgminister Borst? Met een visieloos stuk waarin, ook belangrijk hoor, creatief geprutst wordt aan het inkomensbegrip en de inkomensgrens van het ziekenfonds.

De intellectuele uitdaging van de zorg is aan de democraten blijkbaar niet besteed. In tegenstelling tot VVD en PvdA, zou enigszins vals geconcludeerd kunnen worden, wil D66 het huidige beleid van haar lijsttrekker onverkort voortzetten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden