Analyse

De inhoudelijke formatie kan beginnen: welke partij helpt de ‘onvermijdelijke drie’ aan een meerderheid?

Informateur Tjeenk Willink overhandigt vrijdag zijn eindverslag aan Kamervoorzitter Vera Bergkamp. Beeld Remko de Waal / ANP
Informateur Tjeenk Willink overhandigt vrijdag zijn eindverslag aan Kamervoorzitter Vera Bergkamp.Beeld Remko de Waal / ANP

In zijn eindverslag geeft informateur Tjeenk Willink drie ijkpunten voor een nieuw kabinet waarin VVD, CDA en D66 het motorblok zullen vormen. De vraag is: welke partij helpt deze ‘onvermijdelijke drie’ aan een meerderheid?

‘Mijn conclusie is: de inhoudelijke informatie kan van start.’ Informateur Herman Tjeenk Willink ziet na 3,5 week formeren geen grote belemmeringen meer voor de formatie van een nieuw kabinet, maakt hij vrijdag duidelijk bij de presentatie van zijn eindverslag. Hij heeft donderdag naar het Kamerdebat over de ministerraadnotulen gekeken en gezien dat het goed was. De politieke partijen die het meest waarschijnlijk een nieuw kabinet zullen vormen, zijn tijdens Tjeenk Willinks afkoelingsperiode nader tot elkaar gekomen.

Een nieuwe bestuurscultuur, een regeerakkoord op hoofdlijnen en herstel van vertrouwen: dat zijn de drie ijkpunten voor het vervolg van de formatie, maakte Tjeenk Willink op uit zijn gesprekken met fractievoorzitters. De formatieveteraan werd door de Kamer ingevlogen om de impasse te doorbreken nadat een groot deel van de Kamer het vertrouwen in premier Mark Rutte had verloren door het ter discussie stellen van de positie van CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt.

Het lijdt weinig twijfel dat VVD, CDA en D66 het motorblok van het nieuwe kabinet zullen vormen, zoals ze dat ook al waren in de coalitie van Rutte III. De onvermijdelijkheid van deze combinatie drong zich van begin af aan op aan de partijleiders Mark Rutte, Wopke Hoekstra en Sigrid Kaag. Met die realiteit in het achterhoofd wilden de laatste twee dan ook niet de ophaalbrug optrekken voor de persoon van de premier, zeker nadat de VVD zich vierkant achter de partijleider schaarde.

Obstakel

Het echte obstakel voor een succesvolle formatie is het vinden van een vierde (en eventueel vijfde) partij die de ‘onvermijdelijke drie’ aan een meerderheid kan helpen. De ChristenUnie en de SP gooiden de deur dicht door Rutte tot persona non grata te verklaren. GroenLinks en de PvdA steunden op 1 april weliswaar een motie van wantrouwen tegen de premier, maar schreven hem nadrukkelijk niet definitief af als samenwerkingspartner. Het is dan wel aan de VVD-leider te laten zien dat hij het serieus meent met die nieuwe bestuurscultuur, zo viel te beluisteren in de wandelgangen bij die partijen. PvdA-leider Ploumen zegt in haar gesprek met Tjeenk Willink dat ‘wat het vertrouwen betreft, de bal bij de heer Rutte ligt’. Anderzijds beseffen de sociaal-democraten dat een deel van de achterban zich meer zorgen maakt over de coronacrisis en de economische gevolgen daarvan. Die kiezers willen dat er snel een nieuw kabinet komt.

Jesse Klaver is er inmiddels klaar voor om Rutte zijn vertrouwen te schenken, blijkt tijdens het notulendebat van donderdag. De GroenLinks-leider probeert de premier al baltsend ertoe te bewegen een schuldbekentenis af te leggen. ‘De minister-president zegt: vertrouw ons nu. Ik ben geneigd dat te doen, maar dan vraag ik hem ook goed naar ons te luisteren’, zegt Klaver donderdagavond. Een duidelijker ouverture naar formatieonderhandelingen is nauwelijks denkbaar. Later in het debat lijkt Klaver gefrustreerd omdat de VVD’er zijn uitgestoken hand niet grijpt. ‘Ik heb al vier of vijf pogingen gedaan om te kijken of we elkaar kunnen naderen... ik probeer een grond te vinden, waarmee we als parlement en regering weer verder kunnen.’

Avances

Aan het eind van het debat gaat Rutte eindelijk in op Klavers avances. Hij erkent dat het kabinet ‘meer had kunnen doen om informatie (in de toeslagenaffaire) boven tafel te krijgen’. De prille romance tussen de huidige coalitiepartijen en de potentiële coalitiepartners wordt bekroond met een breed uitwaaierende motie. GroenLinks en PvdA stellen de Kamer voor extra geld vrij te maken voor sociale advocatuur, een einde te maken aan discriminatie en alle wetgeving voortaan te voorzien van een ontsnappingsluik dat moet voorkomen dat beknelde burgers worden vermalen tussen de wrede kaken van de staat. Alle demissionaire coalitiepartijen omarmen de motie.

Tjeenk Willink volgt het debat met groot genoegen. Dat VVD, CDA en D66 de motie van GroenLinks en PvdA steunden is een doorbraak, stelt de éminence grise vast. ‘Ik constateer dat de bereidheid om met de bestaande bestuurscultuur te breken de laatste weken is toegenomen. De breed gesteunde motie van Klaver en Ploumen is daarvan een uiting’, schrijft de informateur vrijdag aan Kamervoorzitter Vera Bergkamp.

Nationaal ‘transitieplan’

De voormalige vice-voorzitter van de Raad van State ziet nu de informatieperiode in drie fasen voor zich. Eerst moet de Tweede Kamer het eens zien te worden over een nationaal ‘transitieplan’. Dat moet ervoor zorgen dat Nederland de coronacrisis goed verwerkt. Vervolgens moet de Tweede Kamer vijf of zes thema’s aanwijzen die de kern kunnen vormen van een regeerakkoord op hoofdlijnen. Pas als voldoende partijen het eens zijn over die aandachtspunten, kunnen ze met elkaar gaan formeren. Tjeenk Willink waarschuwt op voorhand dat dit veel van de Tweede Kamer zal vergen, omdat dit een ‘tegennatuurlijk’ proces is.

Zijn opvolger moet iemand zijn ‘met afstand tot de actuele politiek en met een breed, sociaal-economisch profiel’, schrijft Tjeenk Willink in zijn eindverslag. Een veel genoemde kandidaat is Kim Putters, de directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Op 12 mei debatteert de Tweede Kamer over Tjeenk Willinks advies. Dan moet het parlement ook een nieuwe informateur aanwijzen en diens opdracht formuleren.

Podcast Koorts

De neiging om kritiek af te dekken zit heel diep in Den Haag, komen we daar ooit vanaf? Luister de politieke podcast Koorts met columnist Sheila Sitalsing, hoofdredacteur Pieter Klok, chef Den Haag Raoul du Pré en presentator Gijs Groenteman.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden