De immer creatieve zwarte bron lijkt vergiftigd

DE BEWERING dat de huidige hitmuziek, het bastaard-achterachterkleinkind van het AfroAmerikaanse cultuurgoed, in niets meer lijkt op zijn stamvader, is niet nieuw....

LUTGARD MUTSAERS

Thrash (= oplawaai) metal bands laten hun bebloede cirkelzagen ronken en beelden hun fantasieën over kannibalisme levensecht uit. Heavy metal opscheppers met hun uniforme kapsels, besnaarde fallussen en doorlopende eyeliner gieren door het beeld. Onverzorgde crusties en naargeestige grungies bungelen aan de ene kant, opgedirkte dance-verslaafden aan de andere kant van het hitmuziekspectrum. Ze zijn heel verschillend, maar wat ze gemeen hebben is de verheerlijking van de arty pose, waaraan ze hun uitgewoonde muzikale taal ondergeschikt hebben gemaakt.

Tot het moment dat de Britse Merseybeat en de blanke bluesbeweging internationaal het roer overnamen, was de Amerikaanse populaire muziek bedoeld om haar publiek te vermaken, te laten dansen en af en toe te ontroeren. Dat beeld is volkomen veranderd. De immer creatieve zwarte bron lijkt vergiftigd. Hoe heeft dat toch kunnen gebeuren?

Als antwoord op deze vraag schreef de Amerikaanse essayiste, kunst- en mediacriticus Martha Bayles Hole In Our Soul, dat de enigszins pathetische ondertitel The Loss of Beauty and Meaning in American Popular Music draagt. Ze wijst drie Europese avant-garde stromingen in de beeldende kunst en literatuur als hoofdschuldigen aan: primitivisme, 'pervers modernisme' en de toevlucht tot technologie als doel. Via sleutelfiguren als impresario's, bedgenoten en popjournalisten hebben die sinds de jaren zestig (de periode van herontdekking van kunststromingen uit de eerste helft van de eeuw) hun invloed op de popmuziek doen gelden.

Futurisme, Dada, Modernisme en Fluxus hebben het cynische poseurschap uitgebouwd tot de enig tolereerbare houding van een 'echte' kunstenaar tegenover zijn buitenwereld: 'Als de sukkels erin trappen is dat hùn probleem.'

Primitivisme - het overhalen van zwarte performers om racistische stereotiepen gestalte te geven - lijmt zwarten vast op hun underdog-positie. Daarvan zijn voorbeelden te over. De Parijse impresario van Josephine Baker eiste dat ze met haar borsten bloot danste. Dat verwachtte het publiek immers van de 'nobele wilde'. Een stilistisch voorbeeld van primitivisme in de zwarte muziek is de siroop-sound van zangers als Barry White. Deze black lovers melken het stereotype van de eeuwig potente neger uit terwijl hun kassa rinkelt.

Het perverse modernisme blinkt uit in publieksminachting, het opkloppen van lucht en het schokeffect. Bayles toont overtuigend aan dat het een vreemde indringer in de Afro-Amerikaanse cultuur is. Als muzikanten zich keren tegen de muziek zelf, haar als excuus gebruiken voor de rest van hun ambities (sex, drugs, geld, een filmrol), zijn ze door dat virus besmet. Voor Sex Pistols-manager Malcolm McLaren was punk pas op de allerlaatste plaats muziek. Hij amuseerde zich met het regisseren van schokkende effecten. Het fascistische imago van punk was bedacht. Public Enemy leerde de les en stelde zich openlijk antisemitistisch op. Dat leverde haar voorman meer interviews op dan hij muzikaal gesproken had verdiend.

De high-tech benadering van popmuziek maken stamt uit de jaren zeventig en is in de jaren tachtig in een stroomversnelling geraakt. Ze culmineert in house en haar vele substromingen, en ook rap is ondenkbaar zonder technologie. Het ambachtelijk muziekmaken onder-de-spotlights is verschoven naar de één-vingerexercitie binnen de vier muren van de studio. Bayles noemt het resultaat gezichtsloze, op gebruiksvriendelijkheid toegespitste lopende-bandmuziek en gaat geheel voorbij aan de oprechte opwinding die de electrosound bij jongeren veroorzaakt.

De twee belangrijkste karakteristieken van het Afro-Amerikaanse idioom - een persoonlijk stempel en emotionele zeggingskracht - kunnen alleen na jarenlange muzikale training, podiumervaring en persoonlijke rijping worden bereikt. Slechts een handjevol popsterren heeft die kwaliteiten hoog in het vaandel. Dat is waar, maar wat bewijst het? Mensen die in traditionele muziekambachtelijke zin 'niets' kunnen, zijn toch in staat fantastische popmuziek te maken.

Pas als technologie van middel tot doel wordt verheven, is er reden tot bezorgheid. Hiphop-goeroe Afrika Bambaataa was op zoek naar iets nieuws en 'ontdekte' Kraftwerk en andere Europese synthesizermuzikanten. Hij gaf rap de muzikale injectie waaraan de naäpers van zijn stijl verslaafd raakten. Is Kraftwerk (of 'Europa') dan schuldig aan de verstarring die ontstond? De Beatles veranderden vlak voor hun doorbraak hun imago, niet hun muziekstijl. Het visuele element is uitgangspunt geworden in plaats van een bijkomstigheid. Dat is versterkt door de steeds grotere rol van de televisie. Hun uiterlijk stond Afro-Amerikanen echter altijd in de weg bij het streven naar acceptatie door de meerderheid. Om dezelfde reden kon de zwarte muziek langer inhoud boven vorm stellen. Maar met de disco-explosie werd ook in de zwarte muziek de belangrijkste vraag welke pose voor welke doelgroep het meest aantrekkelijk is. Dat geldt ook voor een 'lelijke' stijl als gangsta rap.

Bayles ontzenuwt doeltreffend de veelgehoorde opmerking dat gangsta rap een onschuldige grap is. Ze gaat er uitgebreid op in, omdat deze discussie veel publiciteit heeft gegenereerd. Toen enkele gangsta rappers hun agressieve boodschap in praktijk brachten, kreeg die 'grap' gevolgen voor een hele gemeenschap. De Amerikaanse belastingbetaler wil steeds minder investeren in zwarte wijken en de educatie van kansarme jongeren is een fiasco. De transformatie van een opvallende tak van de Afro-Amerikaanse muziek tot een arrogante kunstvorm veroorzaakt in eigen kring verwarring. Blanke jongeren kicken erop als was het de nieuwste vorm van punk.

Bayle wijst de cynici die alles wegwuiven met de opmerking dat gangsta rap de logische reactie is op de situatie in de getto's, op het feit dat de optimistische, affirmatieve blues, gospel en soul ontstonden in economisch en sociaal heel wat zwaardere tijden dan de huidige. Ze legt de vinger op de oorzaak van de toenemende muzikale armoede: veel jonge zwarte rappers hebben nog maar een fragmentarische kennis van hun eigen geschiedenis en tradities. Met het overnemen van de zogenaamde rock 'n' rollpose, een bedenksel dat tot in het ridicule is doorgevoerd, hebben zwarte muzikanten de negativistische houding omarmd waarvoor hun collega's aan de andere kant van de oceaan de toon hebben gezet. Bovendien passen de met goud behangen rappers naadloos in het concept van het primitivisme.

Ooit zijn er in kringen van beter opgeleide rappers stemmen opgegaan tegen het kopen van door zwarte Zuidafrikanen gedolven goud, maar het waren stemmen in de woestijn. Het primitivisme is nog steeds maar al te lucratief.

Traditiebewuste (en dus intelligente?) mensen, zoals de muzikale duizendpoot Prince en natuurlijk een oudgediende als Stevie Wonder, zijn de ware verversers van het Afro-Amerikaanse idioom van hun tijd geweest. Jazz en popmuziek zouden de onderlinge kloof moeten dichten, vindt Bayles. Dat is nogal wereldvreemd. Jazzmensen zien zichzelf graag als exclusieve hoeders van 'muzikaliteit' en 'goede smaak'.

Precies daarom kregen de illustere gebroeders Marsalis uit New Orleans ruzie. Toen Branford met popster Sting ging toeren, vond Wynton hem een verrader, een uitverkoper van de gedegen jazzopvoeding die ze allebei hadden genoten. Heilig boontje Wynton is inmiddels bezig de historische jazz geschikt te maken voor schouwburg en concertzaal. De origineelste en opbeurendste muziek die de Afro-Amerikanen aan de wereld hebben geschonken, is klassieke muziek geworden.

Lutgard Mutsaers

Martha Bayles: Hole In Our Soul - The Loss of Beauty and Meaning in American Popular Music.

The Free Press, import Timeshare Booksellers; Fl. 59,40.

ISBN 0 02 901962 1.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden