De idioterie van sancties

De sancties tegen Pakistan konden nooit effect hebben. Die tegen Servië duren nog altijd voort, terwijl niemand in ze gelooft....

NEEM PLAATS op de rode rotsmassa op Pakistaans grondgebied, aan het einde van de Khyberpas. Volg met je ogen de weg die Afghanistan in slingert - wat zie je daar beneden op de vlakte? Een gigantisch goederendepot en honderden vrachtwagens die klaarstaan om te worden uitgeladen. Je ziet de idioterie van het fenomeen sancties.

Toen de Britse minister van Buitenlandse Zaken, Robin Cook, een aantal weken geleden zijn wapenembargo tegen het prille regime van de Pakistaanse generaal Pervez Musharaff ophief, was iedereen in rep en roer. Maar na luttele maanden was het weer gedaan met onze terechte veroordeling van het soldatenkliekje dat de Pakistaanse democratie om zeep had geholpen en gaven we ze gewoon hun zin - het wapenembargo bleek een diplomatieke schertsvertoning.

De grimmige waarheid is dat generaal Musharaff en zijn manschappen nooit en te nimmer zonder wapens zullen zitten. De geweren puilen de wapenarsenalen uit: wapens van Uncle Sam, verkregen tijdens de lange Afghaanse oorlog; miljoenen wapens buitgemaakt op de vluchtelingen en handelaren uit diezelfde oorlog; wapens die gewoon per vrachtwagen het land binnenkomen uit Centraal-Azië, afkomstig van de noodlijdende republieken van het voormalige Sovjetrijk die nog wat restanten in de aanbieding hebben; wapens uit China of wapens uit de fabrieken van Oost-Europa die via Iran het land in komen. Een wapenembargo? Het was een slechte en uitermate trieste grap.

Zijn we een en al verontwaardiging, nu het embargo is opgeheven? Hoe kunnen de sancties worden versoepeld als de oorspronkelijke aanleiding voor hen nog gewoon intact is - als bijvoorbeeld de gekozen premier van Pakistan aan de lopende band levenslange gevangenisstraffen uitdeelt? Wat voor signaal geven we met de opheffing af: wat voor beeld krijgt de 'wereldgemeenschap' van onze standvastigheid?

Dit soort vragen kwam niet voor op de agenda van Okinawa, waar onlangs de G-8 bijeenkwam. Premier Blair vond ze kennelijk ook geen memootje waard. En toch moet er over worden nagedacht en moet er een antwoord komen. Werken sancties wel?

Misschien, zo heel af en toe. In Zuid-Afrika leverden ze zeker een bijdrage aan een betere maatschappij. Maar vertonen de sancties die nu over de hele wereld van kracht zijn een soortgelijke werking? Nee, ze maken een toch al beroerde situatie vaak nog beroerder.

President Milosevic is van plan deze herfst vervroegde verkiezingen te houden. Zo'n test zou niet in zijn hoofd opkomen, als hij niet zeker van de overwinning was. De bijeenkomsten van de oppositie, die kort na de oorlog in Kosovo plaatsvonden, zijn inmiddels afgegleden naar het niveau van onbetekenend gekibbel. Milosevic gaat intussen vrolijk door met het sluiten van radiostations en tot zwijgen brengen van journalisten. Via-via heb ik veel contacten met Serviërs die kritiek hebben op de president; mannen en vrouwen uit alle lagen van de bevolking die voor hun land een betere toekomst in gedachten hebben. Van al die tientallen mensen is er niet één die gelooft dat de aanhoudende sancties van het Westen nut hebben. Eerder het tegendeel.

Zij denken dat de sancties Milosevic juist langer in het zadel houden. Ze hebben een onderdrukkend effect, zaaien verdeeldheid bij het potentiële verzet en maken de bevolking opstandig. Ze maken het leven tot een zinloze strijd en vormen een uitstekende voedingsbodem voor berusting en wanhoop. Belangrijker nog: de kans op overleven komt ermee in handen van Milosevic en zijn maten, omdat zij het voedsel, de goederen en de vergunningen beheren. Sancties creëren een corrupte staat van 'vrienden-onder-elkaar' en ondermijnen het laatste restje wettig gezag. Ze leiden tot gevoelens van angst en berusting, precies daar waar ze juist hun vruchten zouden moeten afwerpen.

Daar zouden we eigenlijk niet zo verbaasd over hoeven zijn. Het is immers de spiegel die het Irak van Hussein ons voorhoudt. Misschien gaat de oude boef binnenkort dood aan kanker. Misschien zijn Saddams zonen al een opvolgingsfeestje aan het voorbereiden. Dat neemt echter niet weg dat het dictatorschap nog springlevend is en er nooit sprake is geweest van enige neiging tot liberalisering. We zijn bedrogen uitgekomen en de enige verandering die deze tien verspilde jaren hebben opgeleverd is de wisseling van de wacht bij de VN-missies. De ene na de andere bevelhebber is opgestapt, vol walging over het gevolg van de sancties: onschuldige boeren en kinderen die de hongerdood sterven.

Het nare van dit soort bespiegelingen is niet dat het hier gaat om gemopper van een kleine minderheid. Integendeel: iedere fatsoenlijke politicus en diplomaat zal privé onmiddellijk toegeven dat sancties onzin zijn. Moest dit niet de doodssteek voor Milosevic worden: zouden we de despoot niet isoleren en laten wegkwijnen, terwijl de 'vrije' landen om hem heen, zoals Bulgarije en Roemenik, zouden floreren? Eén blik op de lege Donau en je ziet wat een vernietigende uitwerking sancties hebben.

Het echte morele probleem is het feit dat degenen die de sancties opleggen en uitvoeren, er ook niet in geloven. Zij moeten toegeven dat door deze middelen Saddam en Slobodan niet van hun troon gestoten zijn. We hebben ze juist een goede dienst bewezen, deze oorlogsmisdadigers: we hebben ze in een positie gedwongen, waarin ze wel moesten aanblijven. En vervolgens hebben we ervoor gezorgd dat ze zich met allerlei vrienden konden omringen en het deksel stevig op de maatschappij stevig gesloten konden houden.

Is dit goed nieuws voor de Koerden, voor de moerasbewoners in Irak of de Serviërs die weer een menswaardig bestaan willen? Natuurlijk niet. Maar hoe kunnen we het anders aanpakken? Het sanctiebeleid valt niet zomaar te laten voor wat het is. We kunnen niet in het openbaar toegeven wat we privé allemaal allang beseffen - dat zou namelijk een teken van 'zwakte' zijn. En dus komen de oude wondermiddelen bijna als vanzelf uit de kast. Staat Birma ons niet aan? Hup, gooi er maar wat extra sancties tegenaan. Zijn we het niet eens met wat er in Fiji gebeurt? Geen probleem, sancties genoeg.

Sancties zijn niet onder alle omstandigheden een verspilling van tijd. Generaal Musharaff zou een verbod op diplomatieke reizen niet zo fijn vinden - evenmin als een uitreisverbod voor Pakistaanse (ex-)officieren die 's zomers graag naar hun Europese of Amerikaanse privé-oase gaan. Maar zinloze sancties, die mechanisch worden opgelegd en maar blijven voortduren ook al is duidelijk dat ze geen zin hebben, zijn iets heel anders. Daarvan worden de onschuldigen de dupe; een dictator kan zich niet beter wensen.

We bevinden ons op een tweesprong. We prediken de louterende werking van vrijheid, onder meer die van de markt, maar die telt ineens niet meer als we het despotisme proberen aan te pakken. We hebben vertrouwen in de bevolking, behalve als zij ons vertrouwen nodig hebben. De sancties zijn dringend aan een herbezinning toe, zeker als we zien hoeveel leed ze berokkenen en hoe zinloos ze zijn. We weten dat door de sancties in Irak honderdduizenden kinderen sterven, maar we durven het niet toe te geven. We weten dat we met de sancties de tiran in de kaart spelen, maar we zeggen het niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden