De identiteit van de Britten staat op het spel

Hoe kan een land zo worstelen met zijn identiteit? Het is een vraag die bij correspondent Patrick van IJzendoorn blijft opkomen nu het Brexit-referendum nadert. Op zoek naar de antwoorden kan hij niet om Churchill, de queen en de Britse 'buccaneering spirit' heen.

Beeld reuters

In het najaar van 2008 vond marktkoopvrouw Janet Devers zichzelf terug in een Londense rechtszaal. Haar misdaad: ze had groenten 'by the pound' verkocht, en dus imperiale maten gebruikt bij het verkopen van sla en spinazie. Dat was in strijd met een Europese richtlijn, die wil dat marktverkopers binnen de EU het metrische stelsel hanteren.

De 64-jarige Devers behoorde tot de Metrieke Martelaren, marktkooplieden die de avant garde vormden bij het Britse verzet tegen de Europese eenwording. Het was een strijd die tot de verbeelding sprak, omdat het raakte aan de Britse identiteit. De pounds en ounces, de miles en yards, de stones en inches maken deel uit van het dna van de Britten. Dankzij een interventie van toenmalig eurocommissaris Günter Verheugen, die zich stoorde aan het overijverige optreden van Britse gemeenteambtenaren, werd er een tussenweg gevonden. Ounces en pounds mochten, naast kilo's en grammen.

Probleem opgelost? Ja en nee. Imperiale maten maken nog altijd deel uit van het eilandbestaan, maar de geest van de Metrieke Martelaren bleef voortleven. Bij het Brexit-referendum van donderdag gaat de discussie weliswaar vooral over soevereiniteit, economie en immigratie, maar in wezen staat de identiteit van het Verenigd Koninkrijk op het spel.

Wie zijn wij? Waar horen wij thuis? Wat willen wij? Zijn we, in de woorden van actrice Emma Thompson, een 'miserabel, door cake geobsedeerd, grijs oud eiland' of geldt nog altijd het adagium van de koloniale heerser Cecil Rhodes, dat te worden geboren als Brit 'de hoofdprijs in de loterij des levens is'.

Zijn we wereldburgers, Europeanen, Britten of Engelsen? Na de Tweede Wereldoorlog hebben andere Europese landen zichzelf in de spiegel moeten kijken, maar als 'overwinnaar' gingen de Britten gewoon door met waar ze gebleven waren. Met enige vertraging zijn de eilandbewoners met een zelfonderzoek begonnen. Het referendum heeft vier breukvlakken in het denken blootgelegd.

Empire tegen Europa

Kort na de rakettencrisis op Cuba in 1962 sprak de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Dean Acheson enkele beroemde woorden. 'Groot-Brittannië heeft een wereldrijk verloren en nog geen nieuwe rol gevonden', verklaarde hij. Het viel slecht in het Verenigd Koninkrijk, het land van zijn vader. 'Zijn garderobe is piekfijn, wat niet kan worden gezegd van zijn oordeelsvermogen', beet The Daily Telegraph hem toe.

Maar Acheson had geen ongelijk. Een halve eeuw later zijn de Britten er nog steeds niet uit wat precies hun rol in de wereld is. Geografisch gezien horen ze bij de rest van Europa, maar het wereldrijk en de opvolger ervan, het Gemenebest, hebben een volwaardige samenwerking met het continent altijd in de weg gestaan.

Toen de Britten in de jaren vijftig lid wilden worden van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal was het voortbestaan van het Gemenebest - en de bijzondere band met de VS - de reden voor Charles de Gaulle om een veto uit te spreken over de Britse aanmelding.

In de jaren zeventig traden ze wel toe tot de EEG, en leken de Britten afscheid te nemen van de oude koloniale vrienden. Maar niet helemaal. Bij de onderhandelingen voor het lidmaatschapsreferendum van 1975 was de heffingvrije import van boter uit Nieuw-Zeeland de enige concessie die premier Harold Wilson kreeg. Ondertussen hield koningin Elizabeth wel het Gemenebest bijeen. Zonder haar zou deze herinnering aan het Empire niet meer hebben bestaan.

Nu de economie op het Europese vasteland hapert, richten de Brexiteers zich op de rest van de wereld, om te beginnen de 'anglosphere'. Opkomende economieën als India, de oude kroonjuweel, zien ze als nieuwe afzetmarkten voor Britse diensten en producten. Dat gaat gepaard met een buccaneering spirit, een VOC-mentaliteit. Bij het uitleggen van zijn immigratiebeleid pleegt UKIP-leider Nigel Farage te beweren dat hij goedopgeleide burgers uit het Gemenebest wil - alsmede koks voor curryhuizen die thans kampen met een personeelstekort - maar liever geen Oost-Europeanen, die op goed geluk naar het eiland komen.

Queen Elizabeth en prince Philip. Beeld afp

De Blijvers noemen dit nostalgie en beweren dat de toekomst van de Britten in Europa ligt. Dat was de ambitie van Tony Blair, die de Britten een leidende rol wilde laten spelen in de Europese Unie. Er is niet alleen het simpele feit dat het vasteland op 20 mijl vanaf de witte kliffen ligt, maar de cultureel-historische banden met het vasteland zijn vele malen groter dan die met 'Empire', van de Grand Tours die de aristocraten maakten tot de Europese voetballers die de Premier League domineren. De heimelijke eurofilie is zo groot dat anderhalf miljoen Britten in Frankrijk en Spanje wonen.

Londen en de rest van Engeland

'Londen', zo schreef The Economist vorig jaar, 'zal een Brexit wel overleven. De vraag is of hetzelfde geldt voor de rest van het land.'

Ironisch genoeg is het juist deze postmoderne stadstaat die, samen met de universiteitssteden, de meest eurogezinde stad van Engeland is. Het mag geen verbazing wekken. Londen is een wereldstad, groot, groter en grootst geworden door de handel. De metropool is een congregatie van jonge, ambitieuze en veelal hoogopgeleide mensen, uit binnen- en buitenland. Het Blijf-kamp kan hier op veel stemmen rekenen, met name in de oudere stadswijken. De blanke buitenwijken zijn eurosceptisch.

In dit gecentraliseerde land is Londen een waterhoofd. Hier zit alles: politiek, economie, cultuur. Londenaren gedijen in een wereldse omgeving. Op elke straathoek is de Europese cultuur aanwezig, van het 'Italiaanse' Queen's House van Inigo Jones tot de Karl Marx-tours in Soho, van fietsvriendelijke Mini-Hollands tot de pastelkeurige huizen in Notting Hill. Het is het speelterrein van de kosmopoliete, koffiedrinkende burger die zich thuisvoelt op elke plek waar wifi aanwezig is. Samuel Johnsons uitspraak 'door Londen te bekijken heb ik net zoveel van het leven gezien als de wereld voor handen heeft', gaat meer dan ooit op.

Wie buiten de M25 komt, de ringweg die als een ketting rond de metropool ligt, komt in een andere wereld. Het traditionele Engeland. Hoe verder je binnen Engeland van Londen geraakt, des te groter de euroscepsis. In deze contreien wordt Londen laatdunkend The Big Smoke of The Great Wren genoemd. De hoofdstad met haar gevestigde orde ligt hier ver weg en Brussel nog veel verder. Vanuit hoofdstedelijk perspectief is dit het territorium van de Little Englander. Het land, in de woorden van oud-premier John Major, 'van lange schaduwen over cricketvelden, warm bier, onberispelijke tuinwijken en hondenliefhebbers'.

Beeld Joost van den Broek

Andere Europese landen hebben de scheiding tussen wereldse stad en behoudend platteland ook, maar meestal vertaalt zich dat niet in zo'n sterke scheiding tussen eurogezind en eurosceptisch. Nergens is het platteland zo gemythologiseerd als op het eiland. William Blake dichtte bijvoorbeeld over het groene en plezante land, gezegend door de blote voeten van het heilige Lam Gods. Dit is ook het Engeland van Shakespeares koning Richard II die oreerde over 'This royal throne of kings / this sceptred isle / This earth of majesty.'

Oud tegen jong

Ouderen voelen veel meer voor een Brexit dan jongeren. Dat geldt niet alleen voor 'gewone' kiezers, maar ook voor politici. Een treffend voorbeeld is David Owen, de sociaal-democraat die als minister van Buitenlandse Zaken uiterst eurogezind was, maar zich nu heeft ontpopt als Brexiteer. Vreemd is het niet. Gepokt en gemazeld door het leven zijn ouderen doorgaans conservatiever dan jongeren. Een oude observatie van Winston Churchill luidt dat wie niet progressief is als 20-jarige, geen hart heeft; en dat wie niet conservatief is op z'n 40ste, geen hersenen bezit.

Bij het EU-referendum spelen twee specifieke factoren mee. Zestigplussers weten nog hoe het was om buiten het Europese eenwordingsproject te leven, de tijd waarin vissers konden vangen wat ze wilden, nummerplaten van auto's niet waren versierd met blauwe vlaggen en de Law Lords het laatste woord hadden in rechtszaken. Zij hebben nog herinneringen aan het Merry Old England. Jongeren, geboren in de Europese Unie, kennen die wereld alleen van horen zeggen. De Erasmusbeursgeneratie acht praktische zaken als vrij reizen door en vrij studeren in Europa belangrijker. Een thema als soevereiniteit is voor hen irrelevant.

Deze scheidslijn is een zorg voor het Blijf-kamp. Ouderen voelen het als hun plicht te gaan stemmen. Onder jongeren is die drang minder. Pas laat leken ze erachter te zijn gekomen dat er veel op het spel stond. Op de laatste avond van kiezersregistratie was het zo druk dat de website het begaf, waarna Cameron, die belang heeft bij een hoge opkomst onder jongeren, snel de inschrijving verlengde. Het referendum is daarmee ook een generatieconflict, eentje die een wig drijft. Typerend was een tweet van een anonieme, eurogezinde ambtenaar: 'Brexit is een laatste f... y.. van de babyboomers naar hun pro-Europese (klein)kinderen.'

Talk to Gran, luidde een campagnetactiek van het Blijf-kamp. Jongeren werd opgeroepen hun grootouders apart te nemen om ze, onder het genot van een kop thee, uit te leggen dat het beter is om voor het behoud van het lidmaatschap te stemmen. Het deed denken aan die oude antirookreclames waarbij een pijprokende opa op een kinderfeestje werd neergezet als een wat dommige oude baas die niet in de gaten heeft dat hij zijn jarige kleinkind aan het vergiftigen is. Als een vorm van morele chantage leverde Talk to Gran kritiek op, omdat het oude mensen portretteerde als het vijfde wiel aan de wagen.

Hart tegen hersenen

De Olympische Spelen van Londen in 2012 hebben de Britten veel zelfvertrouwen gegeven. Het waren de beste Spelen ooit waarin Team GB een indrukwekkende hoeveelheid goud won. De openingsceremonie van Danny Boyle was een lofzang op de vaderlandse geschiedenis, met als hoogtepunt de James Bond-scène met de koningin.

Deze Spelen zijn een van de redenen voor het onbegrensde optimisme en zelfvertrouwen van de Brexiteers. De Farages en Johnsons - staand in de traditie van het radicale conservatisme - vertrouwen op het improvisatievermogen. Er komen wat moeilijke tijden aan, maar uiteindelijk zal alles goedkomen, luidt het devies. Of in de woorden van Camerons voormalige Blue Sky Thinker Steve Hilton, zoon van Hongaarse vluchtelingen: 'It'll be fine - just you see.' De nadruk ligt op 'Groot' in Groot-Brittannië. Het hart is bij de Brexiteers belangrijker dan de hersenen, flair belangrijker dan feiten.

Nigel Farage. Beeld epa

Het zijn niet alleen de sportieve prestaties die voor een jubelstemming hebben gezorgd. De monarchie floreert als nooit tevoren, met de koningin als boegbeeld en beschermheilige. Afgelopen jaren zijn de gewonnen slagen bij achtereenvolgens Trafalgar, Waterloo en Agincourt herdacht. Londen is herrezen als leidende stad ter wereld, op financieel, sportief, toeristisch, culinair en cultureel gebied, de stad natuurlijk waar de tijd begint. 'New York is een metropool gebleven, een grote Amerikaanse stad met veel buitenlanders', schreef The Times enkele jaren geleden. 'London is een grote internationale stad geworden.'

De Blijvers zijn realistischer en zakelijker. Dat het land zo sterk is geworden, is volgens hen juist grotendeels te danken aan het lidmaatschap van de EU, wijzend op de barre staat van het eiland ten tijde van de aantreding. Juist door een prominent, energiek lid te zijn van 's werelds grootste handelsblok kan het land een grote rol in de wereld spelen. 'Het paradoxale is', zo zei de pro-Europese Conservatief Laura Sandys, 'dat de eurosceptici zich voortdurend presenteren als weerloos slachtoffer van de EU, maar zodra we eruit zijn, zien ze zich opeens als nieuwe wereldmacht. Dat zegt vooral iets over hun eigen, persoonlijke crisis.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden