De huurlingen van de interneteconomie

Ze dragen de oranje-blauwe jasjes van het bedrijf, maar de koeriers die onze internetaankopen aan de deur komen afleveren zijn niet in dienst van PostNL. Het grote postbedrijf houdt hen liever op afstand. Zo blijven de risico's voor de kleine onderaannemers.

Toen de Almeerse pakketbezorger Erol Fincan maandagavond thuiskwam, trof hij een e-mail van PostNL in zijn postvak: per 24 oktober pakt PostNL ook zijn derde en laatste bezorgroute af, luidde de boodschap. De andere twee routes was hij al kwijtgeraakt toen hij protesteerde tegen de plannen van PostNL om andermaal zijn tarieven te verlagen: van de 1,39 euro waarmee hij begonnen was naar nu 1,10 euro per adres.


Twee werknemers heeft Fincan al met een ontslagvergoeding van elk vijfduizend euro de laan moeten uitsturen, de derde volgt op 24 oktober. 'Ik heb vier bussen gekocht en 80 duizend euro geïnvesteerd! Wat moet ik er nu mee? Als ik ze al weet te verkopen, zijn ze nog niet eens 40 duizend euro waard.'


Fincan is geen uitzondering: een inmiddels failliete zelfstandige uit Amsterdam kampt dankzij PostNL met een schuld van 55 duizend euro, een stadgenoot met 'enkele tonnen' schuld zegt op de drempel van een bankroet te staan. 'Voor mij zit het erop, ik kan geen kant meer op door PostNL. Ze maken gezinnen kapot, ze maken bedrijven kapot. Ik kan zo vijf collega's aanwijzen die dezelfde problemen hebben.'


Spijkerbroeken, fotocamera's, of de nieuwe roman van Zadie Smith: in het internettijdperk is bestellen doodeenvoudig. Jaarlijks winkelt de Nederlander voor 9 miljard euro online. Alleen PostNL - de grootste speler op de pakketmarkt - bezorgt dagelijks 400 duizend pakjes in Nederland. De klant is koning, en een zo snel en goedkoop mogelijke dienstverlening staat voorop.


Deze enorme groei van de pakjesbezorging schept extra werk. Duizenden kunnen als koerier met een bus en een rijbewijs hun geld verdienen. Maar zoals wel vaker aan de onderkant van de arbeidsmarkt - waar de opleidingseisen gering zijn en de toestroom juist hoog - ontstaat er kritiek over arbeidsomstandigheden.


PostNL heeft het grootste deel van de pakketbezorging uitbesteed aan tussen de 1.100 en 1.200 zelfstandige koeriersbedrijven. In witte bestelbussen met PostNL-logo's doorkruisen ze het land, gekleed in oranje-blauwe PostNL-jasjes, maar ze zijn niet in dienst van PostNL. Het vroegere staatsbedrijf heeft zo voor zichzelf de ideale situatie gecreëerd: het heeft de lusten, maar niet meer de lasten van het werkgeverschap.


De risico's komen voor rekening van de meer dan 1.100 zelfstandigen. Zij zijn eenpitters (oftewel zzp'ers), maar veelal ook zmp'ers, zelfstandigen met personeel. Deze laatste categorie heeft een eigen bedrijf, met pakketbezorgers in loondienst. De zelfstandigen - ook wel onderaannemers genoemd - voelen zich de verliezers in een productieketen met verder alleen maar winnaars: de consument, winkels als Bol.com of H&M, en de postbedrijven. Voor PostNL zijn de pakketten inmiddels de succesvolste tak: terwijl de bedrijfswinst op briefpost het tweede kwartaal van 2012 de helft kelderde naar 19 miljoen euro, gingen de pakjes met 67 procent omhoog naar 35 miljoen euro.


De zelfstandigen hebben ruwweg drie grieven tegen PostNL: ze voelen zich uitgeknepen, met almaar dalende tarieven en stijgende werkdruk als resultaat. Ze zijn in naam zelfstandig, maar in werkelijkheid volledig afhankelijk van PostNL, een situatie waarvan het postbedrijf genadeloos gebruikmaakt. En op klachten reageert PostNL alleen met dovemansoren of dreigementen.


Kalme dag

Kazim is na een mislukte schoolloopbaan bijna een jaar als koerier in dienst bij Fred, een zelfstandige met personeel die al vijf jaar pakketten voor het bedrijf bezorgt. Kazims dag begint om tien uur op het depot van PostNL, waar hij alle pakketten scant en inlaadt. In het gunstigste geval kost dit karwei hem een uur, maar door controles of vertraging kan hij soms ook pas veel later aan zijn omvangrijke bezorgroute beginnen.


Op zijn handscanner wijst Kazim naar de vracht van die dag: '201 pakketten voor 169 adressen; nog een kalme dag voor mij.' Vanwege het laden en lossen houdt hij voor de bezorging van die pakketjes ongeveer zesenhalf uur over. Wil hij om zes uur klaar zijn, dan moet hij elk uur 26 adressen afwerken, omgerekend minder dan tweeënhalve minuut per adres.


Kazim kan zich dan ook geen moment van tijdverlies veroorloven: vriendelijk glimlachend levert hij de pakketjes af en springt vervolgens snel weer in zijn bestelbus. Na amper vijftig meter rijden beent hij naar de volgende voordeur, waarna de werkzaamheden zich op bijna machinale wijze herhalen.


Langer dan een minuut zit Kazim vrijwel nooit achter het stuur; een veiligheidsgordel draagt hij niet, ongeacht de rijsnelheid. 'Want ik ga natuurlijk niet 160 keer mijn gordel af- en omdoen', redeneert hij. Ook de lunch slaat Kazim geregeld over, hoewel hij dit keer een klein stukje koek mee heeft. Maar voor iemand die ramadan gewend is, stelt een werkdag vasten maar weinig voor, grapt hij.


Flats zijn een grote ergernis voor Kazim: ze kosten zo veel tijd, legt hij uit terwijl hij aanbelt bij een portiek. 'Leg je mijn pakje in de lift?', klinkt het door de intercom. Kazim gehoorzaamt en stuurt de lift naar de juiste verdieping. 'Of dit mag, weet ik niet', bekent hij, 'maar ik heb het met die meneer afgesproken. Dan hoef ik niet helemaal naar boven te gaan en die hele gang door te lopen.'


Als een bewoner tot twee keer toe niet thuis is om een pakket in ontvangst te nemen, moet de bezorger het afleveren bij het postkantoor. In dat geval betaalt PostNL geen cent, ondanks de gemaakte werktijd. Daarom rijdt Kazim, wanneer hij veel pakketten overhoudt, na zes uur soms nog een tweede ronde.


Maar om niet te veel overuren te maken, zoeken bezorgers vaak ook naar creatieve oplossingen. Ze vervalsen de handtekening bij een aangetekend pakket, leggen pakjes onder het afdak of vragen de sleutel van de schuur. Het mag niet van PostNL, maar anders verdienen de zelfstandigen helemaal niets.


Riskant is het wel, want PostNL is streng. Vliegende brigades voeren onaangekondigd controles uit, om te zien of pakketbezorgers hun bus afsluiten tijdens het bezorgen, of alle pakjes zijn ingescand. Bij drie klachten in zes maanden vliegen bezorgers eruit.


Het gelag is voor de zmp'er, niet voor PostNL. De eersten hebben de bezorgers immers in loondienst, maar kunnen ze niet meer inzetten omdat PostNL vaak hun enige opdrachtgever is. Ontslaan kan ook niet; daarvoor is de ontslaggrond van PostNL meestal te mager. Dus moeten zelfstandigen hun werknemers vaak nog maanden doorbetalen terwijl ze thuis duimen zitten te draaien.


Relatie

De samenwerking met PostNL begint voor de meeste zelfstandigen veelbelovend: PostNL houdt starters een mooie toekomst voor met 'veel vrijheid', een 'prettige, zelfstandige en afwisselende werkomgeving' en een 'beloning op maat'. Een eigen bestelbus is niet eens nodig: onderaannemers kunnen via PostNL gemakkelijk en goedkoop een leasecontract afsluiten of tot 50 duizend euro lenen voor de aanschaf van een eigen bus. PostNL streeft immers 'naar een meerjarige, professionele relatie' met de koeriers.


Maar als een onderaannemer eenmaal binnen is bij PostNL, blijkt de situatie minder rooskleurig. 'Na enkele maanden schroeven ze de tarieven per bezorging naar beneden, waardoor je dus meer moet gaan bezorgen', zegt Fred. 'Je hebt dan ervaring en kunt daarom sneller pakketten bezorgen, zeggen ze dan.'


Toen Fred in 2007 begon, verdiende hij naar eigen zeggen nog redelijk: ongeveer 1,40 euro per bezorgd pakket. Dat veranderde toen PostNL besloot hem niet meer 1,40 euro per pakket, maar per bezorgadres te betalen, plus een toeslag van 16 cent per afgeleverd pakket. Voor één adres waar hij twintig pakketten aflevert, kreeg hij eerst 28 euro, en nu nog maar 4,60 euro. Andere zelfstandigen zagen het tarief in drie jaar tijd dalen van 1,80 euro naar 1,10 euro per adres of van een kleine twee euro per pakket naar ongeveer anderhalve euro per adres.


Onderhandelen is onmogelijk. 'Minimaal eens per jaar komen ze met een contract en zeggen ze: tekenen of stikken. Dat is gemakkelijk gezegd tegen iemand met een eigen bedrijf en personeel', zegt Fred. De trucs waarvan PostNL zich tijdens tariefgesprekken bedient, zou je eerder verwachten van rechercheurs bij verdachtenverhoren, zegt een Amsterdamse zelfstandige: eerst praat de ene onderhandelaar op je in, daarna lost de volgende hem af en begint het verhaal opnieuw, legt hij uit. 'De eerste keer zei ik nog: als het echt zo slecht gaat met PostNL, wil ik best mijn steentje bijdragen. Ik dacht: misschien moet ik 3 of 4 cent inleveren. Maar dan komen ze met 11 cent!'


De rechtvaardiging van PostNL voor tariefverlagingen is simpel: als een wijk steeds meer afleveradressen krijgt, kan een koerier in dezelfde tijd meer bezorgen en zo, ondanks een lager tarief hetzelfde blijven omzetten. Fred: 'Als je door een groter volume iets meer gaat verdienen en wat lucht krijgt, trekt PostNL de strop harder aan en verlagen ze de tarieven.' 'Knijprondes', noemen de zelfstandigen dat. Zij zeggen van PostNL nooit meer te mogen omzetten dan een wekelijkse 850 tot 1.000 euro per route.


Dat een koerier de extra adressen binnen de normale werktijd zou kunnen afwerken, is volgens zmp'ers een fabeltje. 'Natuurlijk kun je een aantal pakjes meer afleveren omdat adressen in verhouding dichter bij elkaar komen te liggen', zegt Fred. 'Maar er is een limiet: PostNL verhoogt de hoeveelheid pakketten zo sterk dat mijn jongens wel overuren móéten maken.' Zo zeggen sommige zelfstandigen dertig adressen per uur te moeten doen.


Door de sterke onderhandelingspositie van PostNL vragen veel zelfstandigen zich af of ze wel echt zelfstandigen zijn. Om hun naam waar te maken moeten zzp'ers of zmp'ers meerdere opdrachtgevers hebben, maar velen werken uitsluitend voor PostNL, doordat ze geen tijd overhouden voor andere klanten. 'Je moet gewoon zes dagen in de week voor PostNL in touw zijn', verklaart een zmp'er.


Bovendien mogen zelfstandigen officieel geen 'gezagsrelatie' met hun opdrachtgever hebben - de opdrachtgever kan ze dus niet verplichten aanwijzingen en opdrachten uit te voeren. Maar als PostNL besluit dat alle bezorgers een nieuw werktenue moeten dragen, of per 1 december nieuwe bussen nodig hebben, hebben de zelfstandigen geen andere keus.


Dat het bedrijf hiermee wegkomt, wijten ze aan een convenant dat PostNL met de Belastingdienst heeft. Door deze overeenkomst, waarover het tv-programma Zembla begin dit jaar berichtte, zou PostNL zelfstandige ondernemers kunnen behandelen als werknemers, zonder te hoeven betalen voor pensioenopbouw, overuren en vakantiedagen. 'Ze maken misbruik van het zzp-systeem', vindt Fred.


Maar van klachten over de onrechtvaardigheid van de situatie trekt PostNL zich niets aan. 'Dan stop je er toch mee, zeggen ze dan. Je moet gewoon je mond houden', zegt een zmp'er met acht werknemers. 'Als ze zo doorgaan zijn we inderdaad gauw failliet.' PostNL doet aan intimidatie, zeggen de zelfstandigen. Erol Fincan zegt meermaals bedreigd te zijn om af te zien van juridische stappen tegen PostNL, iets wat het bedrijf zelf ontkent.


Tot voor kort was PostNL's repliek op klachten: voor jou tien anderen. Maar inmiddels komt het bedrijf - mede door de slechte arbeidsomstandigheden - steeds moeilijker aan nieuwe krachten, merken zelfstandigen. PostNL looft 250 euro bonus uit aan onderaannemers die een nieuwe zelfstandige aandragen. 'Langzamerhand kunnen ze geen mensen meer krijgen. Ik hoef maar te piepen of ze geven me een route', zegt een Brabantse pakketbezorger.


Maar ook voor dat probleem heeft PostNL al een oplossing, vreest een Amsterdamse zelfstandige. 'Tegen mij zeiden ze: als we geen mensen meer kunnen vinden, nemen we gewoon Polen aan.'


De namen Fred en Kazim zijn gefingeerd op verzoek van de geïnterviewden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden