De hulpsheriff van de Stille Zuidzee

Jarenlang heeft Australiich niet bekommerd om zijn naaste buren, de vele kleine eilandstaatjes in de Stille Zuidzee. Ze kregen een zak geld en mochten verder hun eigen problemen oplossen....

De schokgolven van '11/9' hebben heel wat aangericht in de wereld. Niet alleen in de Verenigde Staten, of in Afghanistan en Irak. Ze trekken ook rimpels in de wateren van de Stille Oceaan. Australiuikt gevaar in de mislukte en mislukkende eilandstaatjes in de Pacific en treedt op. Als de neokoloniale mogendheid die het liever niet had willen zijn. Als de supermacht van de Stille Zuidzee die het gewoon En als de plaatselijke hulpsheriff van de VS in de strijd tegen het terrorisme.

Nadat de eilandstaatjes in de Stille Zuidzee in de jaren zeventig onafhankelijk waren geworden, heeft Australidat zelf Papoea-Nieuw-Guinea en Nauru had bestuurd) zich wat op een afstand gehouden. Het wilde niet van neokoloniale bijbedoelingen worden verdacht. De zelfstandig geworden eilanden moesten hun eigen boontjes doppen, daarbij door Australiuimhartig gesteund met ontwikkelingshulp.

Maar van dat 'handen thuis'-beleid is Australieruggekomen. Omdat het niet werkt. Volgens professor Helen Hughes van het Centre for Independent Studies in Sydney, wier opvattingen een welwillend gehoor vinden bij de conservatieve regering-Howard, heeft al die ontwikkelingshulp zelfs averechts gewerkt.

'Het is zoiets als de Nederlandse ziekte', legt de econome uit in een kantoor vol dossiermappen. 'Nederland werd zo verwend met aardgasbaten, dat de regering als een dronken zeeman met geld begon te smijten om een stelsel van sociale zorg op te bouwen een stelsel waarvan de kosten zo hoog opliepen dat jullie nu nog altijd bezig zijn te ontmantelen. Ontwikkelingshulp, waarvoor je ook geen vinger hoeft uit te steken, heeft hetzelfde effect. In arme landen leidt dat tot corruptie. Het hulpgeld wordt niet geesteerd in infrastructuur waarmee je je economie kunt opbouwen, maar in ambtenarenbaantjes voor neefjes en vriendjes.'

Helen Hughes weet waar ze het over heeft. Al in 1963 ging ze zelf aan het werk in de Pacific. 'De eilanden in de Stille Zuidzee hebben meer ontwikkelingshulp gekregen dan enig ander deel van de wereld', zegt ze. Desondanks zijn het niet tropische paradijsjes van luie hangmatten, rijpe bananen en verse vis waarvan de Europese ontdekkingsreizigers spraken.

Ze kan de oorzaken van de ellende zo opnoemen. 'Al die eilanden in de Stille Zuidzee hebben van oudsher collectief grondbezit. Dat is dodelijk voor iedere ontwikkeling, want als er een besluit moet worden genomen over iets van vernieuwing ben je altijd afhankelijk van het sloomste lid van de groep. Verder hebben ze allemaal een snelle bevolkingsgroei, terwijl hun economie stagneert op zijn best. De jonge mensen trekken dan ook naar de stad: de meisjes verdwijnen in de prostitutie, de jongens slaan aan het roven. En zo zijn de zaken uiteindelijk uit de hand gelopen, op de Salomonseilanden, in Papoea-Nieuw-Guinea en op Nauru.'

In Fiji gijzelde een uitgerangeerde zakenman in 2000 de premier en een stel ministers, en ook op de Salomonseilanden werd de premier gegijzeld en afgezet. De onafhankelijkheidsstrijd op het eiland Bougainville tegen de regering van Papoea-Nieuw-Guinea werd af en toe voortgezet op de vlak bij gelegen Salomonseilanden. Australintwaarde een 'boog van onrust' in de Stille Zuidzee.

'De mislukte en mislukkende staten in de Pacific begonnen een veiligheidsrisico te worden', verklaart Elsina Wainwright van het Australian Strategic Policy Institute, een in Canberra gevestigde denktank. 'Ze dreigden een vrijplaats te worden voor wapenhandelaren, drugssmokkelaars en geldwitwassers.'

En voor terroristen? 'De elfde september heeft er vast veel mee te maken gehad dat Australiesloot er iets aan te doen', erkent ze. 'Toen zijn we ons des te meer bewust geworden van het risico van een mislukte staat.' En als '11/9' de Australi nog niet met de neus op de feiten had gedrukt, dan was het wel de aanslag op Bali een jaar, een maand en een dag later. Onder de 202 slachtoffers van een dubbele bomaanslag waren 88 Australische toeristen.

Een mislukte staat, wat is dat eigenlijk? Wainwright moet het weten: ze schreef vorig jaar het rapport Our Failing Neighbour, Australia and the Future of Solomon Islands, waarin ze de regering op de gevaren wees en pleitte voor het sturen van een eenheid politie om de orde te herstellen in de door etnisch geweld verscheurde Salomonseilanden.

'Van een mislukte staat is sprake als de regering geen voorzieningen meer kan leveren aan de bevolking, als de economie in het slop zit, als de buitenlandse investeerders zich terugtrekken, als er krijgsheren in actie komen. De burgers verliezen hun vertrouwen in de regering en zoeken bescherming bij hun eigen clan. Overigens zijn de Salomonseilanden geen mislukte, maar een mislukkende staat.'

'De problemen van de Salomonseilanden zijn begonnen in 1998', vertelt Sinclair Dinnen, onderzoeker aan de Australian National University in Canberra. 'Aan de Weather Coast, de zuidkust van Guadalcanal die volkomen verstoken is gebleven van de betrekkelijke welvaart op de rest van het hoofdeiland, kwamen de werkloze jongeren in opstand. Ze voelden zich achtergesteld bij de nieuwkomers van het eiland Malaita die zich op Guadalcanal hadden gevestigd. Om een einde te maken aan de vechtpartijen werden veel van die migranten toen teruggestuurd naar Malaita, hoewel ze er soms al generaties lang woonden.'

Uit de gewelddadigheden kwamen twee milities voort: de Isatabu Freedom Movement, die de Malaitanen wilde verdrijven van Guadalcanal; en de Malaita Eagles Force. De laatste wist zich verzekerd van de steun van een groot deel van de politie, zoals bleek toen de Malaita Eagles in juni 2000 het pas gemoderniseerde wapenarsenaal van de politie plunderden en premier Ulufa'alu tot aftreden dwongen.

Bemiddeling door Australin andere buurlanden leverde een vredesakkoord op, dat echter niet werd nageleefd. De economie stortte in, de regering kon haar rekeningen niet meer betalen en vroeg Australie orde te komen herstellen. En hoewel minister Downer van Buitenlandse Zaken het aanvankelijk als 'opperste dwaasheid' betitelde om de Salomonseilanden te 'bezetten', nam Australiorig jaar juli de leiding op zich van operatie Helpem Fren (pidgin voor Help een vriend), een interventiemacht van 330 politiemensen en 1800 militairen waaraan ook enkele Pacifische staatjes een bijdrage leverden.

Die interventie had succes: duizenden vuurwapens zijn in beslag genomen, de belangrijkste militieleiders zijn gevangengenomen, de politie is gezuiverd van misdadige elementen. Maar Australioet meer: het verleent hulp bij de reorganisatie van de rechterlijke macht en het gevangeniswezen, het heeft de overheidsfinanciop orde gebracht en economische hervormingen op stapel gezet. De meeste Australische soldaten zijn inmiddels weer thuis.

Zijn angst om voor neokolonialistisch te worden uitgemaakt heeft Australiaarmee overwonnen. Nauru, met zijn 21 vierkante kilometer het kleinste staatje ter wereld, werd de volgende pati. In de jaren zeventig waren de tienduizend inwoners van Nauru steenrijk: dank zij de volop aanwezige fosfaat, een belangrijke grondstof voor kunstmest, verdienden ze het hoogste inkomen ter wereld (op de olierijke Saudi na). Maar de fosfaat is op, het geld is uitgegeven, Nauru is in een woestijn veranderd. Het belastingparadijsje is een vrijplaats voor duistere figuren die zwart geld witwassen voor drugshandelaren en terroristen. Er braken rellen en plunderingen uit.

Nauru voldoet aan Wainwrights definitie van een mislukte staat. Australireep dus in. Niet met een leger, maar wel met een hoge politieman, en met een 'financieel adviseur' die orde op zaken moet stellen. Nauru krijgt financi hulp, maar staat onder curatele.

'En nu gaan we dan naar Papoea-Nieuw-Guinea, met politie en een heel stel burgerfunctionarissen', zegt Sinclair Dinnen. In het grootste land van de Pacific, met vijf miljoen inwoners, is de economie ingestort en maken rovers zowel de steden als het platteland onveilig, in belangrijke delen van het land heeft de regering alle gezag verloren. 'Australische deskundigen gaan daar de zaak reorganiseren: op Financi bij de rechterlijke macht, bij de publieke diensten. Zelfs de grenspolitie op Bougainville wordt versterkt. Dat vormt een bedreiging voor de soevereiniteit van Papoea-Nieuw-Guinea en kan aanleiding geven tot wrijvingen', vreest Dinnen.

Hoewel hij de grotere betrokkenheid van Australioejuicht, voorziet hij toch ook problemen. 'Zowel in Papoea-Nieuw-Guinea als op de Salomonseilanden koestert de bevolking hooggespannen verwachtingen van het Australische ingrijpen. Wie weet wat er gebeurt als het minder goed afloopt.'

Volgens Dinnen dringt Australie eilandstaatjes 'een neoconservatieve agenda' op. 'Voor de gewone mensen daar draait alles om eten en onderwijs, niet om Al Qa'ida of de Jemaah Islamiya.' Hij betwijfelt overigens of die islamitische terreurorganisaties wel belangstelling hebben voor de eilandjes in de Stille Zuidzee met hun tot het christendom bekeerde bevolking. 'De meeste eilanden zijn zo klein, daar kun je geen trainingskamp opzetten zonder dat iedereen dat in de gaten heeft.'

Het succes van de interventie op de Salomonseilanden is nog geen garantie voor succes in Papoea-Nieuw-Guinea. 'Ook daar hebben veel burgers hypermoderne vuurwapens, die ze van de politie hebben gekregen. Maar het probleem is veel groter dan op de Salomonseilanden, waar alleen de milities wapens hadden. In Papoea-Nieuw-Guinea loopt een gigantisch aantal gefrustreerde jonge werklozen rond. Als je op de ene plaats de rust herstelt, komt het geweld ergens anders tot uitbarsting.'

De hulpsheriff van de VS beent met grote passen door de Pacific. Hij heeft alleen nog behoefte aan een exit-strategie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden