De hulpeloze kinderen van Tsjernobyl

Elf jaar na het ongeluk in Tsjernobyl leven nog tussen de 4,8 en 6,8 miljoen Russen in radioactief besmette gebieden....

JACQUES DE JONG

DE HUISARTS Nico van Wermeskerken in Alblasserdam ziet dit jaar af van zijn jaarlijkse hulptransport naar de kinderen van Tsjernobyl in Kliniek 1 te Minsk, Wit-Rusland. Het zou de vierde keer zijn geworden. Maar dit jaar lijken de hindernissen bij de Wit-Russische regering onoverkomelijk. 'De administratieve rompslomp waar we doorheen moeten, is iets te groot voor ons.' Zijn frustratie is exemplarisch voor allerlei hulpcomités.

De Nederlandse regering geeft grif toe dat het helemaal mis gaat met de hulpgoederen. 'Ja', luidt het bondige antwoord van minister Van Mierlo van Buitenlandse Zaken op vragen uit de Tweede Kamer of Wit-Rusland dwars ligt. De minister ergert zich ook aan de uitzonderlijk hoge invoerrechten die Wit-Rusland heft op hulpgoederen uit het buitenland. Hij zegt al vaker bij Wit-Rusland erop te hebben aangedrongen daar iets aan te doen. Dat hielp niets, vandaar dat Van Mierlo nu dreigt een Samenwerkingsakkoord van de Europese Unie met Wit-Rusland voorlopig uit de weg te gaan.

Maar daar heeft dokter Van Wermeskerken weinig aan. Om toch een ton aan medicijnen bij de kinderen van Tsjernobyl te krijgen, heeft hij nu contact gezocht met de stichting Charité. Van die stichting is de 69-jarige coördinator Dick Vermeulen in zeven jaar tijd vijfendertig keer in Wit-Rusland geweest, met dertigtonners vol hulpgoederen, tot ziekenhuisbedden en bloedspoelmachines toe. Ervaring genoeg dus. 'Maar als ik moet betalen, stop ik ermee.'

Op 13 augustus zet hij een nieuwe ambulancewagen op een dieplader, bestemd voor een ziekenhuis in Minsk. Hier worden de kinderen verpleegd die slachtoffer zijn geworden van het ongeluk in de Oekraïense kerncentrale. Ook stuurt hij vijfenhalve ton aan gedragen kleding mee. Mogelijk dat de Wit-Russen 30 procent invoerrechten eisen. 'Maar ze kunnen hoog of laag springen, ik zal alles doen om daar onderuit te komen.'

Vermeulen klinkt vastberaden. Hij is een Rotterdammer, via Elspeet in Kampen terecht gekomen. 'Wij willen graag hulp verlenen, maar ook iets erbij vertellen, met de normen en vormen uit de Bijbel als leidraad.' Ook Van Wermeskerken verklaart zijn hulpvaardigheid vanuit christelijke overtuiging.

Elf jaar na het ongeluk in Tsjernobyl zijn de cijfers nog ontstellend. Op 26 april 1986 werden, naar een schatting van de Verenigde Naties, negen miljoen Russen getroffen door de wolk van radio-activiteit uit de doorbrandende kerncentrale in Tsjernobyl, Oekraïne.

Tussen de 4,8 en 6,8 miljoen Russen, inclusief meer dan 2,5 miljoen kinderen, leven nu nog in radioactief besmette gebieden. De kinderen mogen uitdrukkelijk niet de bossen in, niet in de regen lopen, niet in de parken spelen en geen bloemen plukken. Ouders wordt aangeraden met een apparaatje zelf de hoogte van de straling te meten. Die is soms vijftien keer hoger dan aanvaardbaar is.

Van de 800 duizend hulpverleners die werden ingeschakeld bij de bestrijding van de ramp waren er tien jaar later 13 duizend gestorven, volgens ingewijden pleegde eenvijfde van hen zelfmoord. Zeventigduizend van de mannen die meehielpen, zijn invalide geworden.

Een rapport van de Verenigde Naties constateerde tien jaar later dat onder Wit-Russische kinderen allerlei ziekten dramatisch waren toegenomen. De kindersterfte was tweeënhalf keer hoger dan voor 1986. Een nieuwe ziekte, Chernobyl Aids, werd ontdekt, de afbraak van het immuunsysteem als gevolg van straling.

Achthonderdduizend kinderen uit de regio van Tsjernobyl lopen een verhoogde kans op kanker en leukemie, 170 duizend kinderen onder de zeven jaar hebben een hoeveelheid straling over zich heen gekregen die schildklierkanker kan veroorzaken.

De kans dat kinderen in Wit-Rusland van leukemie genezen is één op tien - en acht op tien in het Westen. De meeste kinderen die leven in de radioactief besmette gebieden zullen zich hun jeugd herinneren als een chronische ziekte. Het sterftecijfer bij pasgeborenen is sinds de ramp het dubbele van de rest van Europa. Miskramen komen anderhalf keer meer voor dan voorheen.

Van Wermeskerken weet dat de Wit-Russische ziekenhuizen voor het grootste deel - 80 procent, zegt hij - afhankelijk zijn van buitenlandse hulp. Maar die hulp wordt blijkbaar met opzet gehinderd door de KGB, op instructie van de Nationale Veiligheidsraad. Minister Van Mierlo zegt dat ook onomwonden, in antwoord op de vragen uit de Kamer. Vandaar dat Dick Vermeulen erop toeziet dat zijn hulp op de bestemde plek komt, in de ziekenhuizen.

'Deze keer neem ik alleen kleding mee, want ik weet op het ogenblik niet hoe het gaat met levensmiddelen en medicijnen.' Hij zegt zelf geconstateerd te hebben dat een lading medicijnen drie maanden lang bij de douane bleef liggen, terwijl een ziekenhuis ze dringend nodig had voor zieke kinderen.

Uit een Wit-Russische krant heeft zijn schoondochter, geboren en getogen in de Oekraïne, een stuk vertaald waarin alle richtlijnen zijn opgesomd voor de import van 'medisch werkzame middelen als humanitaire hulp'.

Punt 9 bijvoorbeeld wekt argwaan: 'Voor de ontvangst van humanitaire hulp wordt een commissie in het leven geroepen. De humanitaire hulp moet binnen vijf dagen door de commissie worden aangenomen.' Bij zo'n regel rijst de vraag wat die commissie er dan mee doet.

De rest van de lange lijst met voorwaarden baart Vermeulen zorgen. Het gaat niet zozeer om de eisen op zichzelf als wel om de lange lijst. De Wit-Russen eisen alleen al onder punt 5 vermelding van gepatenteerde naam, serienummer, genezingsvorm, werkzame stoffen, naam van de fabrikant, aantal eenheden per container, voorschriften voor het bewaren, houdbaarheidsdatum, uitgebreide verpakkingslijst. In de andere punten worden eisen gesteld inzake de kwaliteit, de verpakking, verdere informatie over de medicamenten, de talrijke documenten die erbij worden gevoegd.

Vermeulen: 'Als ik met zo'n lijst bij een fabrikant kom die mogelijk wil helpen, zegt hij meteen ''ga maar naar een ander''.'

0 OT VORIG jaar kon hij steeds zijn visum krijgen via de Wit-Russische ambassade in Den Haag. Dit jaar moest dat via Minsk gebeuren, met een vrachtlijst erbij, vier weken van tevoren. 'Zeven jaar geleden, toen ik met deze zendingen begon, was het allemaal veel eenvoudiger. Ik heb nu te maken met vier ministeries.' De talrijke relaties die hij brutaalweg en zorgvuldig had gekweekt is hij grotendeels kwijtgeraakt. Ze zijn ontslagen of overgeplaatst.

De problemen vallen samen met het bewind van president Loekasjenko die drie jaar geleden aan de macht kwam. Vemeulen heeft hem destijds 'via diplomatieke kanalen' een brief doen toekomen, waarin hij meedeelde 'al vier jaar in diens land bezig te zijn om kerken, weeshuizen en internaten te helpen'. Antwoord heeft Vermeulen niet gekregen, maar hij is vastbesloten de president nog te ontmoeten. Net zoals hij is doorgedrongen tot figuren als de minister van Economische Zaken.

Veel hangt af van zulke relaties. Zelfs een partij van acht ton knakworst komt pas onder veel druk op haar bestemming. Vermeulen slaagde erin de blikken naar Minsk te krijgen, maar daar zouden ze onder beheer van de douane blijven totdat een gezondheidsverklaring was afgegeven. De Wit-Russische ambassade in Nederland was daartoe niet bereid.

'Toen liep ik in Kliniek 8 een dokter tegen het lijf die me vroeg waarom ik zo somber keek. Ik zeg, ik zit hier met acht ton knakworst die de douane niet accepteert. Hij belt even met het ministerie, niks aan de hand.'

Dokter Van Wermeskerken in Alblasserdam gaat het vooral om de goede bestemming van medicijnen. Hij vaart graag op de ervaring van Vermeulen: 'Als wij elke keer een pakket medicijnen met Charité mee kunnen sturen, dan kunnen wij dat hele ziekenhuis draaiende houden.' Hij hoopt voor mei volgend jaar een ton aan medicijnen bij elkaar te kunnen sprokkelen. Die wil hij zelf weer naar Minsk brengen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden