ReconstructieVrijetijdsfanatisme

De hoogste berg op, en door

Beeld Malou van Breevoort

Hobby’s nemen langzaamaan de plaats in van religie. Wie vroeger naar Santiago liep, staat nu in de file op de Mount Everest. Maar in al dat fanatisme wordt de loutering vergeten.

Elk jaar levert foto’s op die tot de verbeelding spreken. Een van de fascinerendste beelden van 2019 werd door de Nepalese klimmer Nirmal Purja op Facebook gezet en haalde daarna wereldwijd duizenden kranten: op de Mount Everest stond op woensdag 22 mei 2019 een rij van meer dan driehonderd klimmers. Een enorme sliert mensen wachtte en smachtte voet te zetten op de top van ’s werelds hoogste berg, zoals pelgrims in Mekka wachten en smachten de Zwarte Steen van de Kaäba aan te raken.

In Mekka komen elk jaar mensen om in het gedrang, doch ledematen bevriezen daar niet. Hoeveel klimmers door toedoen van de file op het dak van de ­wereld tenen hebben verloren, is niet ­bekend. Wat wel bekend is, is dat twee klimmers op 22 mei omkwamen in ‘de zone des doods’ doordat hun zuurstof opraakte. Het weer in de Himalaya was tijdens de opstopping ongekend zacht. Was dat omgeslagen, dan was de foto van Nirmal Purja de aankondiging ­geweest van de grootste ramp uit de ­geschiedenis van de bergsport: bijna ­niemand had dan nog naar het basiskamp kunnen terugkeren.

Veruit de meeste mensen die bovenop de officieel hoogste berg in de file stonden, waren geen professionele klimmers; ze waren amateurs uit een veelheid aan welvarende landen. Voor hen was de beklimming van de Mount ­Everest de kroon op een liefhebberij, het hoogst bereikbare in een hobby.

Dat hobby en hartstocht met elkaar zijn verbonden, is bekend. Liefhebbers vormen een mensensoort die ver kan gaan. Maar je kunt betogen dat bij mensen die in een rij op de Mount Everest hun leven riskeren de hobby de status van liefhebberij is ontstegen – bij hen is de hobby een soort religie geworden. In een zucht naar een ultieme levensvervulling, heeft de ratio bij hen het nakijken.

Amateurklimmers zijn niet de enigen wier liefhebberij in de 21ste eeuw een proces van ‘religieusisering’ doormaakt, bij vogelliefhebbers zie je het fenomeen ook. In dezelfde maand dat er een rij stond op de Mount Everest, vond de ­Nederlandse vogelspotter Ewold Horn na een lange gijzeling de dood op de ­Filipijnse Sulu-archipel. Voor die eilanden geldt al jaren een negatief reisadvies. Horn had zich grote opofferingen getroost in het gebied te geraken om de bijna uitgestorven sulu-neushoornvogel (Anthracoceros montani) nog te kunnen zien, maar behalve de laatste exemplaren van deze vogel herbergt de archipel ook de gevaarlijkste cellen van de ­terreurgroep Abu Sayyaf.

Tot het uiterste

Kanalen als Discovery Channel en ­National Geographic zenden voortdurend documentaires uit over westerse reizigers die ver van huis in hachelijke omstandigheden belanden, en daaruit op het nippertje weten te ontsnappen. Reizigers wier tochten geen gelukkig einde kennen, en dat zijn er jaarlijks nogal wat, passen niet in het format.

Wat die documentaires evenwel steeds laten zien, is hoeveel mensen in de 21ste eeuw tot het uiterste gaan voor hun hobby’s. De amateurzeilers die per se langs de Afrikaanse oostkust willen varen en in de buurt van Somalië worden gegijzeld door piraten: hun leven draait om hun liefhebberij. Surfers die per se de branding rondom het Franse eilandje Réunion in de Indische Oceaan willen ervaren en daar te maken krijgen met haaien: ze doen alles voor hun hobby.

In de vele eeuwen die aan ‘het hobbytijdperk’ vooraf gingen, waren de mensen die ver van huis in hachelijke omstandigheden belandden veelal kooplui of missionarissen. De 26-jarige ­Amerikaanse missionaris John Chau, die in 2018 stierf door een pijl die was ­afgeschoten door een stamlid op het ­eiland Noord-Sentinel, had iets anachronistisch. In de 19de eeuw namen mensen grote risico’s om hun religie te verspreiden, in de 21ste eeuw nemen ze zulke risico’s vaker puur voor zichzelf.

Het beeld van de opstopping op de Mount Everest in mei 2019 is zo krachtig omdat het laat zien dat een liefhebberij in het vacuüm kan kruipen dat een religie achterlaat. Wie naar de oorsprong van de file op ’s werelds hoogste berg zoekt, kan zomaar uitkomen voor een van die vele leegstaande kerken in de westerse wereld.

Een kruisweg

Je kunt betogen dat er ook een verband bestaat tussen de ontkerkelijking en de elfstedenzwemtocht. Juni 2019 gaat de Nederlandse geschiedenis in als de maand van Maarten van der Weijden. In 2018 moest de zwemmer zijn tocht vol beproevingen vlakbij Dokkum staken. Zoals veel mensen die de top van Mount Everest nét niet halen, ondernam hij snel een nieuwe poging. Op 24 juni 2019 voltooide hij de bijna onmogelijk geachte tocht wel, na drie dagen in de Friese wateren. Honderdduizenden landgenoten volgden de ontberingen van de oud-Olympisch kampioen live. Vorig jaar omschreef Sander van Walsum in de Volkskrant het lijden van Van der Weijden als een soort seculiere variant van de kruisweg.

Maar hoe groot dat lijden ook was en hoeveel geld Van der Weijden er ook mee ophaalde voor kankeronderzoek, in laatste instantie ging het hier om een man die in een persoonlijke liefhebberij een persoonlijk doel nastreefde, net als een rallyrijder die om zijn droom te verwezenlijken de Sahara doorkruist en een zeiler die om zijn leven betekenis te geven de wereld rondvaart.

In minder welvarende delen van de wereld weten mensen doorgaans niet wat het woord ‘hobby’ betekent – hun leven bestaat uit familie, werk en religieuze plichten. Voor de meeste West-­Europeanen, Noord-Amerikanen en Australiërs was dat tot een jaar of vijftig, zestig geleden vermoedelijk niet veel anders. De hobby waarvoor je alles doet is een tamelijk recent fenomeen. De fanatieke liefhebberij begon aan zijn opmars in de tweede helft van de 20ste eeuw in werelddelen waar de welvaart naar ongekende hoogte steeg, en waar mensen méér vrije tijd kregen dan voorouders die zeven kinderen opvoedden, zes dagen per week werkten en ’s zondags in de kerk zaten.

‘Bij een reconstructie zeg je: u dacht misschien dat het zo is gegaan, maar zo ging het echt’

Wat is er precies gebeurd, die dag dat advocaat Derk Wiersum werd vermoord? En hoe verging het de Nieuw-Zeelanders na de aanslag in Christchurch? Robert van de Griend, chef Zaterdag en Opinie, over het belang van een van de moeilijkste journalistieke genres: de reconstructie. 

Nakomelingen van zulke Nederlandse kerkgangers maken op zon­dagen toertochten met klassieke automobielen of motoren. Het kan bijna geen toeval zijn dat fervente liefhebbers van klassieke voertuigen zo vaak de zondag en niet de zaterdag uitkiezen om in colonnes over het platteland te rijden. De dag waarop hun grootouders te kerke gingen, gaan zij op pad met hun heilige koeien. Dat chauffeurs in zulke lange colonnes niet altijd begrip opbrengen voor kritiek dat ze andermans zondagsrust verstoren, met name van degenen die nog kerkgaand zijn, laat zich verklaren. Als je leven draait om je Harley Davidson uit 1958, is het moeilijk voorstelbaar dat een klassieke motor voor een niet-liefhebber een stuk metaal is dat lawaai maakt – geen traditionele hindoe vindt dat heilige koeien van vlees en bloed het Indiase verkeer verstoren.

Een gevaar van fervent hobbyisme is dat mensen erdoor kunnen vervreemden van de wereld die niet in de liefhebberij is ingewijd. De meesten van ons zijn bekend met mensen die, zodra ze over hun hobby praten, iets van Jehova’s getuigen krijgen. Zeilers kunnen over hun boot uitweiden als betrof het een heiligdom. Bij postzegelverzamelaars hebben bepaalde ­albums de status van heilige boeken. Diepzeeduikers maken bedevaarten onder water, rallyrijders zitten achter het stuur bij existentiële tochten vol ­beproevingen.

Innerlijke rust

Een nog groter gevaar is afnemend realiteitsbesef in de doelen die mensen zich stellen. Problematisch is dat áls de doelen eenmaal zijn bereikt, zich een verschil tussen een hobby en een traditionele religie openbaart. Een klimmer die op een bergtop heeft gestaan, is anders dan een pelgrim die de tocht naar ­San­tiago de Compostela, de Ganges of Mekka heeft volbracht. Pelgrims houden, idealiter, aan hun tocht een innerlijke rust of spirituele voldoening over, al was het maar omdat hun tocht, idealiter, gepaard gaat met contemplatie. Bij liefhebbers blijft zulke rust al te vaak uit. Als een missie is voltooid, beginnen ze aan de voorbereiding van de volgende, steeds weer gaan ze iets verder in dezelfde liefhebberij. De bergsporter die na de Mont Blanc óók op de Mount ­Everest wil staan, vindt zijn equivalent in de vogelspotter die na vele zeldzame soorten achterna te zijn gereisd ook die bijna uitgestorven vogel wil zien die nog maar op één plek voorkomt.

Het maken van verre reizen an sich is óók een van de bezigheden die in wel­varende landen een substituut kan ­worden voor godsdienst. Een typische groep liefhebbers met een neiging steeds wat verder te gaan, is die der doorgewinterde reizigers. Mensen die al veel hebben gezien, kunnen vroeg of laat gefascineerd raken door magnifieks dat verscholen ligt in gebieden waarvoor een negatief reisadvies geldt. Cultuurschatten in, bijvoorbeeld, Afghanistan kunnen voor hen even onweerstaanbaar worden als de vruchten van de Boom der Kennis voor Adam en Eva. In 2017 vertelde een gepensioneerd Nederlands echtpaar dat al tegen de honderd landen had bezocht, aan de Volkskrant over hun reis door Afghanistan, onder­nomen met minstens zo fanatieke Britse en Amerikaanse leeftijdgenoten. Die reis was geëindigd toen hun minibus onder vuur was genomen door de Taliban. De man was ongedeerd gebleven, de vrouw was ervan afgekomen met dertig ­granaatscherven in haar been.

Zij behoren tot de geluksvogels over wie je documentaires ziet op Discovery Channel. De ‘uit de hand gelopen hobby’ is een van de meest gebezigde begrippen van onze tijd, en sommige hobby’s lopen nog verder uit de hand dan andere.

De zwemtocht van Maarten van der Weijden was in 2018 een modern lijdensverhaal. Met toeschouwers langs de oevers die daar graag deelgenoot van wilden zijn.

Dick en Ria van Santen waren overal op vakantie geweest, alleen nog niet in Afghanistan. Met een Britse reisleider tourden ze door het land. Tot hun minibus werd beschoten door de Taliban.

Het jaar 2019 in reconstructies

Wel een debat, geen debat, verwijten over en weer: hoe premier Rutte en Forum-leider Thierry Baudet toch met elkaar in debat gingen en waarom we meer hanengevechten kunnen verwachten.

Sinds de moord op advocaat Derk Wiersum, is de onbevangenheid weg waarmee de magistratuur en advocatuur hun werk deden. Lees de reconstructie van de moord op Wiersum. 

Afgelopen jaar werd Kylie Jenner de jongste selfmade miljardair ter wereld. Wat zij verkoopt? Het idee dat perfecte schoonheid voor iedereen bereikbaar is. Hoe een 22-jarige miljardair werd.

Op 15 maart werd het tolerante Nieuw-Zeeland opgeschrikt door een bloedige aanslag op moskeegangers. Hoe is Christchurch er nu aan toe?

Hobby’s nemen langzaamaan de plaats in van religie. Wie vroeger naar Santiago liep, staat nu in de file op de Mount Everest. Maar in al dat fanatisme wordt de loutering vergeten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden