De hoogmoedmonitor

Het casino is dol op roulettespelers met een systeem. Waar spelers met gezond verstand na één, twee of drie tegenslagen stoppen, gaan spelers met een systeem onverdroten door. Volstrekt overtuigd van hun eigen gelijk gaan ze ten onder.


Bij de Zuid-Hollandse woningcorporatie Vestia werkten roulettespelers met een systeem. Zij waren ervan overtuigd dat ze alleen maar konden winnen. De rente stond immers historisch laag en zou dus alleen maar kunnen stijgen. Wie dan speculeert op een rentestijging is spekkoper. De hoogmoed was zo groot dat Erik Staal, de vertrokken directeur en bestuursvoorzitter, waarschijnlijk helemaal niet het idee had dat hij aan het speculeren was. Maar als je voor 10 miljard euro derivaten koopt terwijl je 5 miljard schuld hebt, ben je niet een renterisico aan het afdekken maar aan het creëren. Dat zijn de ergsten: roulettespelers met een systeem die zichzelf wijsmaken dat ze helemaal geen roulettespelers zijn.


Als de rente de komende tijd laag blijft, kan de hoogmoed van Staal desastreuze gevolgen hebben. Naar verluidt heeft de corporatie een slordige 2 miljard euro extra moeten parkeren bij diverse banken als garantstelling voor mogelijke toekomstige verliezen. Dat bedrag kon de corporatie niet ophoesten. Andere corporaties zijn bijgesprongen. De verliezen die de corporaties op deze steun kunnen gaan lijden zijn kolossaal. Dat zullen zij links- of rechtsom moeten terugverdienen. Zo betalen huurders de prijs voor het onoverwinnelijke systeem van Staal. Corporaties zullen minder geld hebben voor nieuwbouw, minder kunnen investeren in achterstandswijken of vaker nieuwe huurders de maximaal toelaatbare huur in rekening brengen.


Nadat vorige week het nieuws over Vestia naar buiten kwam, vroegen Tweede Kamerleden terstond het toezicht te verscherpen. Een pavlovreactie. Gaat er iets mis, dan moet er meer toezicht komen. Ter geruststelling zei minister Liesbeth Spies dat in de nieuwe woonwet komt te staan dat corporaties niet mogen speculeren. Zo wordt een nieuw Vestia-debacle voorkomen. Was het maar zo simpel. Het probleem is nu juist dat niet altijd duidelijk is wat speculatie is. Je kunt net zo goed stellen dat een corporatie die wel veel kortlopende schulden heeft maar deze renterisico's niet indekt met derivaten aan het speculeren is. Zo'n corporatie gaat immers goed het schip in als de rente stijgt.


Misschien is het slimmer om een hoogmoedmonitor in te stellen. Elke instelling die hoog scoort op de hoogmoedmonitor moet per direct onder driedubbel toezicht komen te staan. Een eerste graadmeter in zo'n monitor is fusiekoorts. Als een instelling alles op alles zet om de grootste te worden, moet iedereen gewaarschuwd zijn. Dan regeert niet het gezond verstand, maar de testosteron. InHolland fuseerde zich ook ongans. Of neem de Amarantis onderwijsgroep. Dat is een onderwijsreus. Afgelopen week werd bekend dat Amarantis afstevent op een miljoenenverlies. Een verlies waarvoor docenten, studenten en leerlingen de prijs zullen betalen. Een mooi nieuw groot kantoor voor de directie of de raad van bestuur hoort ook in de hoogmoedmonitor. Amarantis zetelt op de Zuidas. Wat moet een onderwijsinstelling daar?


Een andere aanwijzing voor hoogmoed is je immuun maken voor kritiek. Woningcorporaties staan voor elkaar garant. Wie zijn gezond verstand gebruikt, wil alleen garant staan voor partijen waarvan je weet wat ze uitspoken. Maar in de corporatiewereld is het gezonde verstand zoek. Erik Staal heeft doodleuk geweigerd om zich te onderwerpen aan collegiale controle. De Stichting Visitatie Woningcorporaties was niet welkom. Consequenties voor de waarborgstelling had deze botte weigering niet.


Met top op één in de hoogmoedmonitor staat het salaris van de baas. Staal verdiende een half miljoen per jaar. Dat een corporatiedirecteur zichzelf kan wijsmaken dat hij zo'n salaris verdient, geeft al aan dat hij niet in staat is tot zelfkritiek. Het moet een gouden regel worden voor de hele publieke sector: hoe meer de baas verdient, hoe scherper de instelling onder toezicht wordt gesteld. Zo krijgen instellingen een prikkel om te voorkomen dat ze meer betalen dan de rest. Maar belangrijker nog, zo wordt voorkomen dat roulettespelers met een systeem op kosten van de gemeenschap hun gang kunnen gaan. Zo wordt voorkomen dat de publieke sector een casino wordt, waarin mensen als Staal kunnen gokken met geld van een ander. Zo komt gezond verstand in de plaats van hoogmoed.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden