De Holocaust als sluitstuk van de onderdrukking

Toen de nazi's in 1933 hun eerste concentratiekamp bouwden, erfden ze de cultuur van repressie en vernietiging van de sovjets. De geschiedenis van de 'bloedlanden' in Centraal-Europa maakt dat duidelijk. Timothy Snyder, de Amerikaanse historicus die daarvan een studie maakte, was even in Nederland.

John Demjanjuk was zo'n inwoner van de bloedlanden, het gebied tussen Duitsland en Rusland dat vermalen werd door ambities van Hitler en Stalin. Als puber overleefde hij een door Stalin veroorzaakte hongersnood in de Oekraïne. Als soldaat van het Rode Leger werd hij gevangen genomen door de Duitsers, die de Russische krijgsgevangenen abominabel behandelden. Drie miljoen soldaten werden doodgehongerd.


In zijn boek Bloedlanden beschrijft de Amerikaanse historicus Timothy Snyder een scène uit zo'n kamp: de gevangenen vechten om het bestek te mogen aflikken, terwijl de Duitsers lachend toekijken. Later zullen wanhopige mannen hun gestorven kameraden opeten - een vorm van kannibalisme die de Duitsers toeschrijven aan de inferieure Russische beschaving. Waarschijnlijk zag Demjanjuk, net als vele anderen, slechts één uitweg: zich laten rekruteren door de Duitsers.


'Het proces tegen Demjanjuk heb ik niet zo goed gevolgd. Maar in het algemeen heb ik er niet zo'n moeite mee als zulke collaborateurs worden vervolgd. Ze hebben verschrikkelijke misdaden begaan', zegt Snyder. 'Waar ik wel moeite mee heb: als mensen 65 jaar na de oorlog, veilig en weldoorvoed, heel moralistisch doen over die periode. Ons beeld van het kwaad is vernauwd tot de Holocaust. Daardoor zien we niet meer dat andere mensen voor onmogelijke keuzen gesteld werden', zegt Snyder, die deze week even in Nederland was.


'Het verbaast me altijd dat bijna niemand weet dat de Duitsers drie miljoen Russische krijgsgevangenen hebben laten verhongeren. Daarom moeten we niet zelfgenoegzaam naar mensen als Demjanjuk kijken. We moeten ons niet verbeelden dat we aan de goede kant zouden hebben gestaan. Waarschijnlijk zouden wij hetzelfde hebben gedaan om aan de hongerdood te ontkomen.'


Kwetsbaar

De rechtbank in München oordeelde dat Demjanjuk uit Sobibor had kunnen ontsnappen, zoals 30 procent van de bewakers heeft gedaan. 'Dat was ook niet gemakkelijk. Als sovjetburger was je erg kwetsbaar. Je werd doodgeschoten of naar de Goelag gestuurd omdat je de Duitsers geholpen had. Je moest je de rest van je leven verborgen houden', aldus Snyder.


Bloedlanden is een magistraal boek waarin Timothy Snyder, hoogleraar aan Yale, een nieuw licht werpt op de Tweede Wereldoorlog. Hij doet een paar stappen achteruit en plaatst de Holocaust in een breder perspectief, het ongekende politieke geweld in Europa tussen 1933 en 1945.


Relatief de meeste slachtoffers vielen in de bloedlanden tussen Duitsland en Rusland: Polen, de Oekraïne, Wit-Rusland, de Baltische staten. Hier kwamen veertien miljoen burgers om het leven. Niet alleen Joden, maar ook Oekraïense boeren, Poolse intellectuelen, Baltische nationalisten en alle andere mensen die de grootse plannen van Hitler en Stalin in de weg stonden. De meesten stierven door honger, daarna door kogels, daarna door gas.


Ook het beeld van de Holocaust is vertekend, stelt Snyder. Dat wordt sterk bepaald door de Jodenvervolging in West-Europa: de treinen die naar de concentratiekampen reden. Het kamp, in het bijzonder Auschwitz, groeide uit tot het symbool van de Holocaust. Dat komt doordat Auschwitz niet alleen een vernietigingskamp, maar ook een werkkamp was waar relatief veel mensen overleefden om het na te vertellen.


Auschwitz was ook het sluitstuk van de moord op de Europese Joden. Daarvoor waren de meeste Oost-Europese Joden al vermoord. De helft van de slachtoffers van de Holocaust is nooit gedeporteerd. In Oost-Europa werden ze dichtbij huis doodgeschoten en in een greppel gegooid.


De bloedlanden waren het strijdtoneel voor de imperialistische ambities van Stalin en Hitler. 'In hun plannen speelde voedsel een belangrijke rol. Voor ons is dat moeilijk voor te stellen, omdat we gewend zijn aan voedsel in overvloed. Maar in de jaren twintig en dertig werd voedsel als cruciaal gezien. Veel mensen wisten uit ervaring wat het was om honger te lijden. Bovendien: wie controle had over voedsel kon gehoorzaamheid afdwingen.'


Zo werd de Oekraïne het slachtoffer van zijn uitzonderlijk vruchtbare grond. Stalin wilde van de Sovjet-Unie een moderne industriestaat maken. Hij had het graan van de Oekraïne nodig om de stedelijke arbeiders te voeden, maar ook als exportproduct waarmee hij de opbouw van de industrie kon betalen. Daarom besloot hij begin jaren dertig de landbouw te collectiviseren.


Opzettelijk

Toen deze politiek mislukte, door fouten en irreële verwachtingen van de communisten, kregen de Oekraïense boeren de schuld. Stalin hongerde ze uit: het graan dat ze verbouwden verdween naar de steden en het buitenland. Naar schatting vier miljoen Oekraïners kwamen hierbij om. 'De hongersnood in de Oekraïne was niet tevoren gepland, maar wel opzettelijk. Toen het misging, nam het Sovjet-bewind maatregelen waardoor de boeren verhongerden', zegt Snyder.


Hitler plande wel doelbewust een hongersnood in de Oost-Europa. Polen en de Oekraïne moesten een 'hof van Eden' worden, waar Duitse kolonisten 'parels van nederzettingen' zouden vestigen. Volgens het Generalplan Ost zouden tussen de 31 en 45 miljoen Slaven moeten verdwijnen, om plaats te maken voor Duitse boeren. Honger zou hierbij een van de belangrijkste wapens zijn. Maar van het Generalplan Ost zou niets terecht komen. Eind 1941 liep de Duitse invasie in de Sovjet-Unie al vast.


Stalin en Hitler volgden een soortgelijke strategie, stelt Snyder. Eerst bedachten ze een utopie - respectievelijk de collectieve landbouw in dienst van de industrie en een koloniaal rijk in het Oosten. Toen de utopieën mislukten, gaven ze hun vijanden de schuld. Stalin begon een oorlog tegen de boeren, de klassevijand die niet in zijn marxistische denkwereld paste. Hitler intensiveerde zijn oorlog tegen de Joden, de rassenvijand die hij wilde uitroeien.


Magisch denken

Tot 1941 dachten de nazi's vooral aan deportatie als 'oplossing' voor de Joodse kwestie. Na 1941 radicaliseerden zij. Als de oorlog verloren ging, zouden ze in elk geval de oorlog tegen de Joden kunnen winnen. Het was een vorm van magisch denken, aldus Snyder, waarin de belangen van Duitsland werden opgeofferd aan het 'esthetische visioen' van een Jodenvrije wereld.


Filosofen als Hannah Arendt en Zygmunt Bauman hebben de Holocaust beschreven als het toppunt van moderniteit: de vernietiging van mensen als een rationeel, industrieel proces waarin de individuele daders slechts radertjes zijn in een groot systeem. Bij Snyder is de Holocaust veel rommeliger en primitiever.


'Wat is er zo modern aan een soldaat die een paar blikken Zyklon B door een luikje in de gaskamer gooit?', zegt Snyder. Bovendien waren de Duitsers veel minder modern dan de sovjets. 'De Russen waren veel beter in het deporteren van mensen. De Duitsers deporteerden nooit meer dan een paar duizend Joden per dag. De sovjets konden op één dag wel veertigduizend Tsjetsjenen deporteren. En dan ontsnapte er vrijwel niemand. Vanuit Russisch perspectief was de vervolging van Joden niet erg succesvol: te veel mensen ontsprongen de dans.'


In vernietigingskracht had Stalin een enorme voorsprong op Hitler. 'Hij erfde een apparaat van repressie. In 1933 had hij een gedisciplineerde partij en een efficiënte staatspolitie ter beschikking. Hitler moest dat nog opbouwen. In 1933 bouwden de nazi's hun eerste concentratiekamp, in 1939 waren dat er zes. Vóór de oorlog hebben de nazi's enkele tienduizenden mensen vermoord. Voor Europese begrippen was dat een ongekende repressie, maar vergeleken bij de Sovjet-Unie stelde het weinig voor. Op dat moment zaten al een miljoen mensen in de goelags.'


In Bloedlanden vertelt Snyder een onvoorstelbare geschiedenis van politiek geweld. Toch moeten we ons best doen de daders te begrijpen, zegt hij. In ethisch opzicht lopen we immers geen gevaar om slachtoffer te worden, maar wel om ooit dader of toeschouwer te zijn.


'We moeten niet denken: wij zouden zoiets nooit doen. Stel je voor dat jij en ik ambitieuze jongemannen zouden zijn in Kiev in 1928. We zouden in elk geval lid van de partij worden, want anders zouden we niet eens naar de universiteit kunnen. Wie weet waar we zouden zijn geëindigd.'


Timothy Snyder: Bloedlanden. Ambo; 639 p.; € 39,95. ISBN 978 90263 2120 7.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden