De 'Hollandse Ziekte' steekt de kop weer op

Door de hoge olieprijzen stijgen de aardgasbaten voor de Nederlandse overheid, terwijl burgers geconfronteerd worden met hogere prijzen voor benzine, stroom en gas....

Wie is er nog bang voor de Hollandse ziekte? Deze aandoening waaraanNederland in de jaren zeventig van de vorige eeuw leed, duikt op alsschrikbeeld nu kabinet en parlement zich buigen over de verdeling van detorenhoge aardgasbaten. Geven we deze meevaller deels terug aan de burgers- die door de hoge olieprijs extra geld moeten neertellen aan debenzinepomp en voor de levering van stroom plus gas - of moet destaatsschuld verder omlaag worden gebracht?

Hollandse ziekte - Dutch Disease - is een term die economen bedachtentoen Nederland te kwistig met zijn inkomsten uit de gas omsprong. Na devondst van de gasbel bij Slochteren in 1959 is de Nederlandse overheidgestaag verslaafd geraakt uit de opbrengsten uit gas. Het geld werd rapuitgegeven, de collectieve sector dijde uit, de lonen van werknemers stegenexplosief en de Nederlandse gulden won aan kracht.

Vooral na de oliecrises in 1973 en 1979 explodeerden de opbrengsten voorde Nederlandse schatkist. In 1975 werd circa 10 procent van de begrotingvan het toenmalige kabinet Den Uyl (1973-1977) gedekt met gasopbrengsten.Het overvloedige geld werd vooral gebruikt voor eenmalige subsidies voorwerkgelegenheidsplannen en - toen later de economie in een recessiebelandde - aan uitkeringen voor werklozen. De naar verhouding hogeloonkosten en dure gulden tastte de internationale concurrentiepositie aan.Samen met de sterk uitgedijde publieke sector wist Nederland zich daardoorniet aan de recessie te ontworstelen: de Hollandse ziekte was geboren.

Om het gasgeld niet opnieuw te verjubelen is in 1994 het FondsEconomische Structuurversterking (FES) bedacht. Het kabinet sprak af dat42,5 procent van de gasopbrengsten louter gebruikt mag worden voorinvesteringen in infrastructuur en niet meer voor eenmalige subsidies. Deaanleg van de hogesnelheidslijn, maar ook investeringen aan wegen endijken, zijn uit dit FES-fonds betaald. 'De bodemschatten van onder degrond worden gebruikt voor kapitaal boven de grond', vat kamerlid FerdCrone (PvdA) de filosofie samen.

De overige 57,5 procent uit de gasbaten worden beschouwd als gewonebelastingopbrengsten. Het huidige kabinet gebruikt dit geld voorterugdringing van de staatsschuld. Jarenlang wist deze verdeelsleutel dedrang om gasbaten uit te geven te bedwingen.

Orkaan Katrina is de katalisator waardoor de verdeling van deaargasbaten opnieuw ter discussie staat. De afgelopen jaren is de olieprijsdoor een cocktail van tereurdreiging, aanzwellende Chinese oliedorst engeopolitieke onzekerheid in het Midden-Oosten de prijs van een vat oliesterk opgelopen. Na de rampspoed in New Orleans stegen de prijzen evenzelfs tot boven de 70 dollar per vat. Aan de benzinepomp zijn de gevolgenvan de hoge olieprijzen al dagelijks merkbaar. Een liter benzine kost meerdan 1,50 euro per liter. Met enige vertraging zal ook de energienota forshoger uitvallen, circa driehonderd euro per huishouden, zo schatteaanbieder United Consumers deze week. En dan zijn er nog honderden, veelalplastic producten waarin olie verwerkt is en waarvan de prijzen eveneenskunnen gaan stijgen.

De dure brandstof neemt nu al een fors hap uit de koopkracht van eendoorsnee huishouden. De jaarlijkse inflatie van 1,8 procent komt voor 1,2procentpunt voor rekening van gas, stroom en benzine, zo stelde hetCentraal Bureau voor de Statistiek donderdag. Volgend jaar zal de inflatiedoor de dure olie opnieuw aangewakkerd worden. De prijzen van gas en stroomgaan namelijk met vertraging omhoog en zullen pas op 1 januari eenstijging laten zien.

Een doorsnee huishouden geeft jaarlijks 1600 euro aan gas en stroom uit,circa 5 procent van een modaal inkomen. Als de voorspelling van UnitedConsumers uitkomt en de energieprijzen circa 20 procent gaan stijgen, zalde inflatie volgend jaar 1 procentpunt hoger uitvallen. Daarmee slaan deenergieprijzen een groter gat in de portemonnee dan de prijsstijging aande benzinepomp, waaraan een doorsnee automobilist jaarlijks 1300 eurouitgeeft.

Het Centraal Planbureau (CPB) vreest ook de gevolgen van het verlies aankoopkracht, zo bleek deze week uit uitgelekte berekeningen voorPrinsjesdag. Bij zijn ramingen voor 2006 gaat het CPB uit van 50 dollarper vat olie en dan komt de economische groei door de kabinetsmaatregelenuit op 2,5 procent. Maar als de olieprijs onverhoopt rond de huidige koersvan 65 dollar blijft zweven, zal de groei terugvallen tot 2 procent. Deboosdoener voor de terugval zijn consumenten die door koopkrachtverlies dehand op de knip blijven houden.

Zeker nu het kabinet de burgers volgend jaar herstel van de koopkrachtbeloofd heeft, zullen de regeringspartijen aandringen op extra maatregelenvoor koopkrachtherstel. De VVD neemt al de hele zomer een schot voor deboeg door te vragen om verlaging van accijnzen voor benzine. Ook D66overweegt om bij structureel hoge olieprijzen een deel van de gasbatenterug te geven. Het CDA houdt zijn kaarten nog tegen de borst.

De inkomsten voor het FES-fonds blijven overigens ongeschonden. Maarover de verdeling van de resterende 57,5 procent aan gasbaten zal tijdensde algemene beschouwingen na Prinsjesdag naar verwachting flink wordengesoebat. De centrale vraag: moet een deel van dit geld worden teruggevenaan de burger en zo ja hoe moet het geld worden teruggegeven?

Flip de Kam, hoogleraar economie uit Groningen, vindt dat de politiciin Den Haag teveel inzoomen op de aardgasbaten. 'In Den Haag leidenpolitici aan potjesziekte. Allerlei individuele inkomsten en uitgavenworden apart verdeeld, waardoor een onevenwichtige afweging ontstaat. Neemhet FES-fonds. Het is raar dat de uitgaven voor dit fonds afhankelijk zijnvan mee- of tegenvallers van de gasbaten. De instelling van het FES-fondslijdt ook tot verstarring. Ieder ministerie tracht zijn plannen bij ditpotje onder te brengen, net zoals ministeries allerlei oneigenlijke kostenonder begroting voor ontwikkelingssamenwerking willen brengen.'

Alfred Kleinknecht, hoogleraar economie en innovatie aan de TU Delft,worstelt met de vraag of de gasbaten teruggeven moeten worden. 'Ik ben nietecht gecharmeerd van Keynes (een Brits econoom die pleitte voor extraoverheidsuitgaven om landen uit een recessie te krijgen, red.). Maar jekunt je afvragen of de overheid nu niet toch extra geld moet uitgeven.Nederland kampt door de naweeën van de beurskrach met aantasting van dekoopkracht. De pensioenpremies zijn gestegen en huishoudens moeten schuldenaflossen. De hoge olieprijs zuigt nu opnieuw koopkracht weg.'

'Je hoeft geen helderziende te zijn dat de koopkracht voor huishoudenswordt aangetast door de stijgende olieprijzen, zegt De Kam. 'Als energie300 euro duurder wordt is voor Nederland met 7 miljoen huishoudens zosprake van een lastenverzwaring van 2 miljard euro. Het voornemen van hetkabinet om 1,5 miljard aan te wenden voor koopkrachtherstel, is dan nietafdoende.'

De Hollandse ziekte heeft overigens minder kans opnieuw toe te slaan,zeggen De Kam en Kleinknecht. 'Dankzij de euro, zullen de extraexportinkomsten uit gas voor Nederland de wisselkoers nauwelijks duurdermaken,' zegt Kleinknecht. Op de totale begroting van de overheid, hebbende gasinkomsten minder effect. 'Maar dat kan de komende vijf jaar welveranderen als de energieprijzen blijven stijgen', meent De Kam.

Het uitdelen van de gasbaten om de koopkracht te repareren kan opuiteenlopende manieren. Tot nog toe is door een campagne van ANWB, deTelegraaf en de VVD vooral veel aandacht gelegd op de hoge belastingen opbenzine. De minister Brinkhorst en Zalm piekeren er niet over de accijnsop benzine te verlagen. Ook de Kam vindt het bizar om te pleiten voorverlaging van accijns. 'Let wel, een kwart van de huishoudens heeft geenauto. Als je de energieprijzen wilt compenseren, moet de regering eeninstrument gebruiken waarbij iedereen zijn koopkracht ziet verbeteren.Bijvoorbeeld door het verhogen van de heffingskorting of een hogerevrijstelling voor energiebelasting.'

Econoom Kleinknecht steunt deze visie. 'Bij lagere belasting op benzineen energie haal je de prikkel weg om over te stappen op duurzamealternatieven of om zuiniger om te springen met energie. Het kabinet moetzeker niet toegeven aan de autolobby.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden