De Hollandse IJssel

. . .in de vaart spieglen..

De Hollandse IJssel

Huizen, boomen en stadstuinen, die slapen - Het water stroomt en doet de beelden wieglen.

Martinus Nijhoff

Geheel onverwacht duikt puffend en zwetend toch nog de sluiswachter op en vraagt wat we hier doen op dit uur. Uit tegengestelde richting moet hij twee lege vrachtschepen schutten en als we niet voor oponthoud zorgen, mogen we er door. Hij is vanaf vanochtend zeven uur in de weer en ook maar een mens, of we daar eens aan willen denken. Daarbij bedenken we dan meteen dat we niet verder komen dan Haastrecht, omdat de brug aldaar ook onder het beheer van deze sluiswachter valt en hij vast van plan is meteen naar huis te gaan.

De waarheid, die we in de vorige aflevering al vermoedden, wordt nu tot klaarheid: door wetswijziging en bezuiniging klopt de Almanak uit 1994 niet meer. Sluizen zijn minder vaak open voor de pleziervaart, bruggen worden minder vaak bediend. Wie er alles van weten wil moet een nieuwe almanak aanschaffen: een droomomzet voor de ANWB. Maar voorlopig zijn we door de sluis en daarmee buiten bereik van het getij, dat hier toch zo'n anderhalve meter kan bedragen. Daarmee moet je bij het vertuien rekening houden als je niet onder water wil worden getrokken of slagzij wil maken.

Meteen al zitten we op een lieflijk riviertje, want dat is de Hollandse IJssel. Met echte eigen uiterwaarden en een kwetsbaar zomerdijkje dat soms onbeschoeid is en dan holen en gaten van muskusratten en andere watergravers vertoont. Ook wel groeien er bomen waarvan de wortels half blootgespoeld zijn, als mangrovebossen waaronder elfen huizen. Je mindert er vanzelf vaart voor. Af en toe strekt zich weer een jaag- en dus zeer bruikbaar begrast wandelpad langs de oevers. Daar bloeit ook de eerste paarse dovenetel uitbundig. De dovenetel is niet zoals je zou denken de onschuldige tak van de brandnetelfamilie, die op haar beurt weer wel verwant is aan de hop, de hennep, de moerbij en de vijgeboom, zo wonderlijk zit de natuur in elkaar. Wel geparenteerd aan de dovenetel zijn de lieftallige lavendel en al die andere aardige eetbare kruiden als tijm, rozemarijn, marjolein, basilicum, melisse, salie en kruizemunt.

Verderop laten twee nauwelijks de kleuterjaren ontgroeide vaargastjes een canadees (wat de fiets is voor de pater is de kano voor het water) in de vliet. Kort daarop bereiken we Haastrecht. Dat is een onderschat plaatsje en misschien moet dat zo blijven. In het overigens aardige vaargidsje Nederland Waterland van de ANWB wordt het niet genoemd. Er heerst dan ook een hemelse vrede.

Toch strijdt men daar een edele strijd: in Haastrecht staat een van de ooievaarstations waarmee men erin geslaagd is om de bijna uitgestorven eiber weer te laten nestelen. Sinds 1983 zijn hier meer dan 180 jonge ooievaars uitgevlogen. Omwille van de broednodige rust streeft men er niet naar om van het station een toeristische attractie te maken. Bezoek slechts op afspraak, donatie gewenst, aan Het Doove Gat, Rabobank 1185 18 992.

Boven de gelagkamer van café Huis den Hoek, waar slechts getik van rollend ivoor de stilte verbreekt, repeteert het Haastrechts mannenkoor gedragen liederen. Het hotel Over de Brug biedt alles wat men van een hotel mag vragen: een onbedorven, in geschilderd kraalhout uitgevoerde gelagkamer, een leestafel met de Volkskrant, kamers met strakke bedden en fris ruikend goed, een geborduurd kleedje op de tafel en uit tijdschriften geknipte, blauw weggebleekte ingelijste illustraties aan de muur. Wit betegelde doucheruimte met, de tranen springen ons in de ogen, niet alleen zachte handdoeken maar ook washandjes. Maar bovenal sober en zonder al die tierelantijnen die door hotelketenen worden opgedrongen, van muzak tot trillmassage-bed.

Tenzij we de roef afbreken en het scheepsruit losschroeven kunnen we niet onder de brug door maar het is vooral Over de Brug met zijn zestien bedden dat ons voor de nacht in Haastrecht houdt. Daar hebben we geen spijt van. We bezoeken het ambachtsmuseum en Hooge Boezem dat een gemaal blijkt. Haastrecht hoort met Stolwijk bij de gemeente Vlist waarvan de kern alleen door de gastjes met hun kano bereikt kan worden over het gelijknamige riviertje. De volgende ochtend wordt ons de brug geopend. We varen via Hekendorp, ogend als een groot klooster. Het fietsbrugje, op de kaart nog een veertje, wacht geopend op ons: worden we door een televisie-oog gevolgd? We passeren Goejanverwellesluis dat historisch van groot belang moge zijn maar ons niet opvalt. Wel staan, ontkalfd en wel, alle koeien plotseling weer in de wei, voor het grootste deel zonder horens. Die worden namelijk na de geboorte gruwelijk uitgebrand, met kalverkisten en legbatterijen de parameters van onze agrarische beschaving.

De kalveren verkennen de koude grond. Er hangt een lichte mist. Op de kruin grazen een soort dikkopschapen met speelgoedlammeren tussen het bloeiend koolzaad. Een vrolijke groep ochtendvissers gooit zojuist gevangen snoekbaars terug. Tussen de takken van een oeverboom is een jongensplatformpje getimmerd. De zolderramen van de rietgedekte hoeven kijken over de dijk, in de weilanden zijn her en der nestbeschermers geplaatst, tegen het plattrappen van de eieren of het vermaaien van de jonge vogels. Wat een gelukkig land zo in de ochtend.

Ooit was het gemaal Polsbroek een vlek waar Karel de Vijfde een heksenproces bijwoonde. Het wordt wat later en we komen langs de ruïne te Vliet in Oudewater. De brug wordt bediend en we kunnen in het centrum aanleggen. Datzelfde centrum zou je moeten doorvaren om op de Lange Linschoten te komen, maar dat is ons niet vergund. De sluis is wegens werkzaamheden al anderhalf jaar gesloten en dat is jammer want het riviertje oogt heel aantrekkelijk. Wie het wil zien, moet er maar langsfietsen. Maar het geeft ons de tijd om Oudewater rustig te bekijken. Het is de bakermat van wat we nu het drugsprobleem noemen. Al in de middeleeuwen plukten oude vrouwen doornappel, alruin, scheerling, monnikskap en bilzenkruid. Daarvan werden dan dranken en zalven gemengd die de gebruiker veel lust verschaften, zoals vliegen op een bezemsteel en ontuchtig paren met de duivel. Bovendien kon men veepest en gewasdood bewerkstelligen, wat door de burgerij niet op prijs werd gesteld. Eenmaal betrapt eindigden de heksen dan ook meestal op de brandstapel, te beginnen in 1275 in Toulouse, gesanctioneerd door Paus Gregorius de Negende en na hem door de zedeloze en bijgelovige Innocentius de Achtste. Een van de laatsten die dat overkwam was Marrigje Ariën uit Schoonhoven, die eerst werd gewurgd en daarna verbrand.

Abraham Palingh publiceerde zijn Afgerukt Momaansight der Tooverije Waarin Het Bedrogh der gewaande Toovery naakt ontdekt, en met gezonde redenen en exempelen dezer Eeuwe aangewezen wordt. Daarna was het althans in de Lage Landen uit met de pret. In Zwitserland werd de laatste pas in 1782 verbrand. Maar tot vandaag de dag bestaan er bij de burgerij grote bezwaren tegen het gebruik van hallucinogene stoffen, ook wanneer ze die zelf niet hoeven nemen.

De wereldberoemde heksenwaag van Oudewater bood van hekserij verdachten een kans te bewijzen dat hun gewicht overeenstemde met hun maten, dus dat men te zwaar was om de bezemsteel te bevliegen. In dat geval was men onschuldig en dat was een prettiger bewijs dan de waterproef waarbij men zijn onschuld kon staven door te verdrinken. Vanuit heel Europa stroomden de benarde verdachten toe en brachten Oudewater door verkoop van het Certificaet van Weginghe aanzienlijke inkomsten.

Het Oudewaterse geloof is verankerd in de roodgedakte St. Michaëlskerk met een merkwaardige zadeldaktoren. Wij vervolgen onze vaart om even voorbij Montfoort aan te leggen bij de Hofstede De Witte Swaen, de plaats voor wie niet zoals Gerard Reve, 'van een krant' wil eten. Twee beeldschone dames hebben daar zo'n tachtig verschillende maar even prachtige serviezen van antiek tot hedendaags in voorraad en verkoop, alsook allerhande tafelgerei, linnen en damasten kleden, eetzilver en wat u verder zoekt voor een wel gedekte dis. Daar zitten wij die avond dan ook aan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden