Achtergrond Hitterecord

De hitte, we zullen er mee moeten leren leven

Een temperatuur van 38,6 graden, mat dorpsdokter Jan Thate 74 jaar geleden in zijn achtertuin. Warmer werd het de afgelopen dagen niet, maar het record wordt steeds vaker bedreigd. ‘Onze kinderen gaan nog heel wat meemaken.’

Hisso Homan in het meetveld bij het KNMI in de Bilt. Foto Raymond Rutting

Huisarts Eric van Binsbergen buigt voorover en knijpt zijn ogen samen om de thermometer af te lezen die tegen de berk midden in zijn ruime tuin is gespijkerd. ‘Het is een heel gaar ding, maar hij wijst 35 graden aan. Warm, maar nog niet zo warm als toen.’

Van Binsbergen is net met zijn gezin thuisgekomen na een vakantie op het Griekse eiland Samos. ‘Een stuk minder heet.’ In de auto hebben ze tot hun genoegen gehoord dat de plek in hun achtertuin, net naast die berk, na 74 jaar nog altijd het nationaal hitterecord in handen heeft.

Het was Van Binsbergens voorganger Jan Thate die op 23 augustus 1944 tegen zeven uur ’s avonds naar zijn weerstationnetje in de diepe tuin achter de statige witte dokterswoning liep. Hij pakte de thermometer en noteerde in zijn schrift: 38,6 graden. Dat het een nationaal record was, had Thate toen nog niet door. Het delen van weersgegevens was tijdens de bezetting door de Duitsers verboden. Pas na de oorlog, toen het KNMI de oorlogsachterstanden inliep, kreeg Warnsveld het hitterecord toegekend.

Het spande erom de afgelopen dagen. Door zuidelijke winden, onbewolkte luchten en vooral lang aanhoudende droogte, had Nederland te kampen met extreme hitte. Meteoroloog Hisso Homan van het KNMI volgde de 37 officiële weerstations in Nederland afgelopen dagen haast van minuut tot minuut. ‘Donderdag dachten we al dat het record gebroken zou worden, toen in Arcen de meter op 38,2 stond. Maar net op dat moment kwam de bewolking het land binnen.’ Vrijdag gebeurde iets vergelijkbaars toen rond half twee al 37,5 graden werd gemeten in het Zeeuws-Vlaamse Westdorpe.

‘Ik ken het verhaal achter die meting in Warnsveld al van toen ik nog een kind was’, zegt Homan. Dus het leek me echt heel bijzonder om erbij te zijn als het record gebroken zou worden.’

Aquarellen van wolkenluchten

De waarneming van Thate uit Warnsveld stond jarenlang in de aardrijkskundeboekjes,  en Jan Thates zoon Henk (81) vond dat als kind fantastisch. Met smaak vertelt hij over zijn vader, de kleine dorpsdokter die met zijn bolhoed door het dorp ging. ‘Hij was een fanatiek baasje, die naast zijn praktijk en apotheek dus ook een enorme feeling had met weer. Verder was hij gepassioneerd over archeologie en sterrenkunde. Naast het weerstation had hij een huisje met daarin een eigenhandig gemaakte kijker van twee meter lang. En hij schilderde ook nog eens prachtige aquarellen. Vaak van wolkenluchten.’ 

In de oorlog tekende Thate stiekem de stellingen van Duitse troepen in de buurt van Warnsveld en speelde die door aan het verzet. Thate: ‘O ja, hij kon ook zelfs wichelroedelopen.’ Thate junior is erg tevreden dat het record nog even in de familie blijft. ‘Volgend jaar wil ik met mijn zus en twee broers het 75-jarig bestaan vieren.’

De spanning rondom zo’n historisch record is vrolijk, maar bij het KNMI beseffen ze dat lang niet iedereen blij is met de hitte. ‘Veel mensen vinden het echt te warm’, zegt meteoroloog Homan. Bovendien gaat de hittegolf bij veel Nederlanders gepaard met enige bezorgdheid over klimaatverandering, zegt zijn collega, klimaatonderzoeker Geert Jan van Oldenborgh. ‘We krijgen veel vragen. Komt dit door het broeikaseffect? Wordt dit normaal? En wat betekent dit voor de toekomst?

Henk Thate kijkt naar een kopie van het oude meteorologische dagboek van zijn vader. Foto ANP

Spoedpersconferentie

Van Oldenborgh hield vrijdagmiddag daarom met collega’s uit Engeland en Frankrijk een spoedpersconferentie over de hittegolf in noordelijk Europa. ‘Door klimaatverandering is de kans op zo’n hittegolf inmiddels twee of meer keer zo groot geworden’, is de conclusie. De statistiek laat bovendien zien dat hittegolven steeds heter worden.

‘Dat is op zich ook logisch als je weet dat de gemiddelde temperatuur in Nederland de afgelopen eeuw gemiddeld al 2 graden is gestegen’, zegt Van Oldenborgh. Hij durft wel te voorspellen dat hittegolven de komende decennia nóg vaker voor zullen komen en nog heter zullen zijn. ‘Maar hoe scherp die ontwikkeling zal zijn, is wel ongewis. Dat is iets waarin de wetenschap de komende decennia zeker veel meer inzicht zal krijgen.’

‘Je merkt dat dit soort weersextremen veel mensen ervan doordringt hoe heftig de impact van klimaatverandering kan zijn’, zegt klimaatonderzoeker Bart Strengers van het Planbureau voor de Leefomgeving. Uit de reactie van de overheid op de hitte van de afgelopen dagen blijkt volgens Strengers dat Nederland redelijk goed in staat is de gevolgen van hoge temperaturen het hoofd te bieden. ‘Als rijk land met kennis van watermanagement lukt het ons om water vast te houden en dijken te besproeien. Intussen bereiden steden zich voor op toekomstige hitte door onder meer extra groen aan te leggen.’

Zeespiegelstijging

Meer zorgen maakt hij zich over andere gevolgen van klimaatverandering. Vooral de stijging van de zeespiegel. ‘Een stijging van 80 centimeter is deze eeuw voorspeld. Dat kunnen we nog aan. Maar ook dat is een hele onzeker voorspelling. Onze kinderen gaan nog heel wat meemaken.’

Voor dit moment is de ergste hitte voorbij, zegt meteoroloog Homan. ‘Vanaf zaterdag wordt het iets koeler.’ Huisarts Van Binsbergen is er blij om, zegt hij op zijn verdorde grasveld naast de thermometer. ‘Ik vind het leuk dat we het record nog even hebben, en ik gun de familie Thate volgend jaar hun jubileum. Al ben ik er zeker van dat het niet nog eens 75 jaar standhoudt.’

Hoe hard is dat record?

Onder meteorologen wordt nog weleens met argusogen gekeken naar het record in Warnsveld. In 2006 stelde Meteoconsult dat het niet kon kloppen. Die dokter met zijn amateurapparatuur moet er naast gezeten hebben, was de suggestie. Maar dat heeft Henk Thate ‘gelukkig weten te weerleggen’, stelt hij twaalf jaar later nog steeds met vuur vast. ‘Mijn vader had een officieel door het KNMI erkend meetstation, met geijkte instrumenten.’

Met behulp van een Amerikaans weerinstituut toonde hij aan dat er die dag inderdaad zeer hete lucht uit het zuiden boven het oosten van Nederland dreef. Henk Thate: ‘Meteoconsult gaf toe dat het een foutje van hen was, dat ze dat hebben gezegd. Maar voor wetenschappers vind ik zo’n foutje echt niet kunnen.’ Hisso Homan kent de discussie. De huidige meetstations staan niet meer in achtertuinen en op veel grotere afstand van gebouwen, zegt hij. ‘Maar het station van Thate was destijds een officieel KNMI-meetpunt, dus het record staat gewoon.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.