De heilzame werking van de schrijfvakantie

De Volkskrant ging mee op schrijfretraite in de Algarve

Een miljoen Nederlanders doet aan creatief schrijven. Wat bezielt al die mensen? De Volkskrant ging mee op schrijfretraite in de Algarve, waar een docent en een mispelboom de scribenten inspireren.

Foto Damien Cuypers

Op een heuvel in het hart van de Portugese streek Algarve, een paar kilometer van het dorpje São Marcos da Serra, luidt Jan de bel voor de lunch. Het is kwart voor één. Bijen zoemen en zoals verwacht schijnt de zon. Er is geen wifi. Vijf vrouwen uit Nederland verlaten hun schrijfplekken (onder een mispelboom en bij een stuwmeertje onder meer) en eten mee. Jan serveert een drie verdiepingen tellende omelet, kaas, olijven, brood (zelf gebakken) en fruit uit eigen tuin, en vertelt nog maar eens dat duurzaamheid hier hoog in het vaandel staat. Iedereen zegt dat het eten weer lekker is.

Het vijftal is naar de Algarve gekomen voor een zogenoemde schrijfvakantie. Dat is, simpel gezegd, een week waarin wordt geschreven. Het kost ze 895 euro, exclusief de vliegreis. De nachten brengen ze door in een bed and breakfast in de buurt, waar ze elkaar, naar verluidt, 's avonds zonder remmingen in vertrouwen nemen. En wijn drinken.

De zesde vrouw, Marelle Boersma (60), is de schrijfdocent. Ze combineert het met het schrijven van, vooral, thrillers. Ze schreef er sinds 2005 al elf. De laatste, Blind Date, verscheen in januari.

Van haar succesvolste boek, Vals alarm uit 2011, werden 85 duizend exemplaren verkocht. 'Schrijnend spannend', oordeelde de Volkskrant. Een boek dat ze samen met haar vader Joop (90) schreef, Kruimels zijn ook brood, verscheen eerder deze maand.

Deze week staat ze aan de andere kant. De vrouwen schrijven, zij geeft raad. Boersma wandelt heen en weer, van de mispelboom naar het stuwmeertje en dan weer terug naar een van de twee houten schrijfhutten, om vragen te beantwoorden en tips te geven.

Op haar site stelt ze deelnemers 'zo veel gesprekken als je nodig hebt' in het vooruitzicht, naast 'interactieve groepsbijeenkomsten' en - zie het lunchmenu van Jan, haar vriend - 'puur eten zo van het land'.

Behalve schrijven is in dit natuurgebied niet veel te doen. Wandelen zou nog kunnen. De quinta Casa Perspectiva - Boersma geeft meteen toe dat Portugezen van de naam geen snars begrijpen - ligt op een heuvel en wordt omgeven door een groot stuk land. Er is een stuwmeertje en een beekje en het fruit hangt voor het grijpen; mispels en mandarijnen vooral.

Foto Damien Cuypers

Voor wie een week te lang duurt of te veel kost, zijn er individuele 'schrijfretraites' en, in Nederland, schrijfweekeinden. Boersma is niet de enige aanbieder. Voor de schrijvende Nederlander die zich wil verbeteren, zijn er tientallen mogelijkheden, in binnen- en buitenland.

De lente en het begin van de zomer vormen het hoogseizoen, blijkt uit een rondgang langs de verschillende aanbieders. Dan werkt het weer mee. Kennelijk wordt in een behoefte voorzien. Naast Nederland zijn Frankrijk en Spanje favoriete bestemmingen.

Schrijver Geert Kimpen bijvoorbeeld organiseert aan de voet van de Pyreneeën, een 'magische zomerschrijfweek', met een opvallende toezegging: 'De mooiste weg naar jouw boek in de boekhandel in 2017!'

Dichter bij huis kan ook, op Terschelling bijvoorbeeld, landgoed Ter Wupping in Groningen, Elburg of Vaassen. Vergeet de zolderkamer. Schrijven leer je in de buitenlucht, in een bij voorkeur idyllisch landschap.

De schrijfcursussen van Boersma zijn populair. Ze begon er in 2014 mee, met acht vrouwen in Toscane. Alle acht kwamen ze terug voor een volgende cursus.

Boersma wist genoeg. Mede vanwege een arbeidsconflict stopte ze met haar werk als analist biochemische toxicologie aan de Universiteit Wageningen. Ze nam een sabbatical.

Via een datingsite had ze Jan toen al ontmoet, een docent plantkunde. Allebei wilden ze weg uit Nederland. 'Na vijf maanden hadden we al verhuisplannen.'

Het werd Portugal, in 2015. Het oude huis op de heuvel, omgeven door 6 hectare land, werd verbouwd en het eerste 'schrijfhuisje' verrees, Casa Escrita. Er moest veel werk worden verzet en met al dat land is er altijd wat te doen. Wat helpt: 'We zijn geen stilzitters.' En ze vormen een team, dat ook.

Schrijven, zegt Marelle Boersma, is het fundament van haar leven. Ze geniet ervan cursisten tijdens het schrijven te adviseren en te begeleiden, zoals vandaag, de vierde dag van de Portugese schrijfweek van Monique (51), Josefa (45) , Nancy (41), Angela (68) en Anne (62).

Meteen worden twee aannames van de verslaggever bevestigd. Vooral vrouwen nemen deel aan schrijfcursussen; van middelbare leeftijd en ouder. Ze blijken (aanname drie) allemaal middelhoog en hoog opgeleid.

Er is nog een gemeenschappelijk kenmerk. Alle vijf hebben ze beroepsmatig banden met de psychiatrie. Dat verbindt, zo blijkt. Vanaf de eerste dag hebben ze een opvallend sterke band.

Boersma: 'Ze voelen veiligheid bij elkaar. Zó mooi. Het is veel meer dan theorieën en tips delen.' Het is volgens haar de meerwaarde van een schrijfweek.

Dat klinkt overdreven en vaag, een tikje zweverig ook, maar ze zeggen het zelf ook allemaal, de vrouwen. Ze wijzen op de gelijkgestemdheid, zielsverwantschap zelfs, en de gretigheid om contact te hebben.

Het is alsof ze elkaar al járen kennen. Anne Reinerie (62). Ze zijn in hun werk gewend om snel tot de kern van de zaak te komen, zegt ze.

'We slaan het gedoe over en hebben niet het verlangen om indruk op elkaar te maken. We kijken goed en zijn geïnteresseerd in elkaar. Toen we zaterdagochtend de eerste training hadden, was het meteen bekeken en was de groep een groep.'

Boersma, een tikje ontnuchterend: 'Zo gaat het altijd. Hier komen mensen die bij elkaar passen. Het klikt altijd meteen. Hun verhalen verbinden en ze delen alles.'

De dag begint met een uurtje theoretisch onderricht. Gisteren hadden de vrouwen een 'vrije schrijfdag', vandaag wordt het 'hoofdpersonage' behandeld. Aan de hand van een eigen ervaring, het schrijven van de thriller Vals alarm, legt ze uit dat het al begint met de naam. Een arrogante, foute advocaat had ze eerst Peter genoemd. Ze was niet tevreden. Ze noemde hem later Roderick, toen klopte het wel.

We noteren verder: 'Schrijven is emotie, geen informatie.'

'Zo doet Griet Op de Beeck het ook.'

'Het hoofdpersonage kan jijzelf ook zijn. Dat levert weer informatie over jezelf op.'

De vrouwen schrijven niet in de laatste plaats om zichzelf te ontdekken. Ik ben schrijver en schrijfdocent, géén therapeut, zegt Boersma tijdens het ochtendberaad, maar schrijven blijkt voor de deelnemers meer te zijn dan een hobby.

Zoals een van hen zegt: 'Het mooiste van schrijven is dat je meer te weten komt dan je al wist.'

Boersma: 'Wie schrijft, maakt iets in zichzelf los. Schrijven is óók naar binnen kijken, dingen aanraken.'

Elk verhaal is bijzonder, volgens haar, want elk verhaal komt uit de auteur, die put uit eigen ervaringen. 'Iedere schrijver is daardoor kwetsbaar. Schrijven maakt veel los; óók thrillers, want dan gaat het vaak over de eigen angsten, of ziekten. Je keert altijd naar jezelf terug. In een autobiografie natuurlijk vooral, maar ook in andere genres.'

Boeken en schrijven

'Schrijfcoaches' staan cursisten terzijde in 'magische schrijfvilla's in Andalusië, op een 'traditioneel Grieks zeilschip' of op de Waddenzee, 'ver weg van verkeer en andere stoorzenders'. De prijzen voor een midweek of week variëren van 500 euro tot 1.500 euro. Aanbieder Geert Kimpen stelt iedere deelnemer een dagelijkse 'verfrissende Chinese stoelmassage' in het vooruitzicht.

De antwoorden op de vraag waarom de vrouwen schrijven, waarom ze zich een week lang terugtrekken op een heuvel in de Algarve om een groot deel van de dag zinnen achter elkaar te zetten, op een laptop (vier) of gewoon met pen en papier (één), sluiten daarbij aan.

Angela: 'Ik gebruik deze week om erachter te komen wat ik eigenlijk wil. Ik ben een half jaar geleden plotseling begonnen. Kennelijk was ik er klaar voor.'

Anne: 'Ik schrijf al heel lang, voor mezelf, om dingen te onderzoeken. Het gaat over zelfbewustzijn, mijn persoon, gebeurtenissen in eigen omgeving.'

Josefa: 'Hier is rust. Ik wil ruimte creëren in mijn hoofd. En het werkt.'

Monique, iets praktischer: 'Ik wil mijn Nederlands bijschaven.'

Ze hebben niet hetzelfde eindresultaat in gedachten. Twee vrouwen hopen, te zijner tijd, een boek te publiceren. Anderen schrijven alleen maar om het schrijven, zeggen ze. De meesten blijven dicht bij huis, qua thematiek, en schrijven over hun eigen leven.

Monique: 'Het zal met de leeftijd te maken hebben. De neiging om terug te kijken wordt groter naarmate je ouder wordt. Je gaat op zoek naar rustpunten. Schrijven is ook een rustpunt.'

Voor de cursisten is schrijven een doel op zich. Volgens Boersma zit er soms een juweeltje tussen, 'een échte schrijver', maar dat is niet meer dan bijvangst. Daar gaat het niet als eerste om, volgens de schrijfdocent. Het gaat om het plezier.

Tijdens het avondeten - Jan heeft in een Marokkaanse tajine een vegetarisch gerecht bereid en serveert er salade met ingrediënten uit eigen tuin en couscous bij - komt de man/vrouwverhouding te sprake. Die is volgens Marelle Boersma 30 om 70 procent, toch nog. Ze baseert het op haar eigen ervaringen.

Voor het overtal aan vrouwen zegt ze geen sluitende verklaring te hebben. Ze heeft wel een vermoeden. 'Bij het schrijven komen nogal wat emoties los. En je moet om hulp vragen. Mannen kunnen dat niet zo goed, die denken dat ze het allemaal al kunnen.'

De vijf vrouwen aan tafel knikken instemmend. Boersma: 'Of ze doen alsof ze het kunnen.' Keihard gelach.

Amateurschrijvend Nederland

Het zijn voornamelijk vrouwen, en ze schrijven niet voor het geld.

Nederland schrijft, massaal. Ruim één miljoen Nederlanders, 6 à 7 procent van de bevolking ouder dan zes jaar, zouden 'creatief schrijven', volgens een monitoronderzoek van het Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA) uit 2015. Het Sociaal en Cultureel Planbureau nam het getal vorig jaar over in de Cultuurindex Nederland. 'Het is een grote groep, maar de samenstelling is divers', zegt Frank Noë, zelf schrijver en hoofdredacteur van het tweemaandelijks verschijnende Schrijven Magazine.

Met het blad richt hij zich op wat hij de middengroep noemt: zo'n 700 duizend amateurs. De site trekt maandelijks 110 duizend unieke bezoekers. Schrijven Magazine organiseert schrijfwedstrijden, schrijfdagen (met Arthur Japin die zijn 'schrijfgeheimen' deelt) en cursussen.

De markt groeit volgens Noë nog steeds. 'Het is een niche, maar wel een populaire.' Een mogelijke verklaring: 'Iedereen die schrijft, merkt hoeveel energie je ervan krijgt. Het zijn hectische tijden, je concentratie wordt constant verstoord. Schrijven boort energie aan die je op een andere manier moeilijk kunt krijgen.'

Tweederde van de amateurschrijvers is vrouw, schat hij. In een portret van de amateurschrijver in het tijdschrift Boekman concludeerden vorig jaar ook Dimitri Lahaut en Teunis IJdens dat vrouwen in de meerderheid zijn. Noë: 'Vrouwen hebben er minder moeite mee om zich creatief te uiten dan mannen. En ze communiceren makkelijker.'

Lahaut en IJdens stelden vast dat hogeropgeleiden meer schrijven dan laagopgeleiden. Het kan om verhalen gaan, maar ook om gedichten, raps of songteksten. Het dagboek is het populairst (32 procent). Daarna volgen korte verhalen (27 procent), versjes en/of rijmpjes (26 procent), een weblog (24 procent), gedichten (20 procent), songteksten (10 procent) en een roman (9 procent).

Slechts een fractie van het legioen amateurschrijvers verdient er ook wat mee. Noë van Schrijven Magazine: 'Maar schrijven is geen economische activiteit. Het is een communicatiemiddel. Dat is wat voor de meesten het zwaarst telt.'