De heilige huisjes van links en rechts

Er zijn in Nederland heel wat rechters die je niet graag zou tegenkomen in de rechtszaal. Er zijn rechters die hun goedkeuring hechten aan de doodstraf (8 %)....

Marjolijn Februari

Maar. Stel. Er gaat toch iets mis en we worden voor de rechter gebracht. Hoe gevaarlijk is dan een rechter met een andere wereldvisie dan de onze? Hoe onbetrouwbaar is de Nederlandse rechtspraak? Dat valt gelukkig wel mee. Er zijn voldoende waarborgen ingebouwd in ons rechtsstelsel om te zorgen dat de rechter niet zijn eigen merkwaardige meningen op ons loslaat. In ieder geval moeten we, zonder aantoonbaar bewijs van het tegendeel, erop vertrouwen dat de rechter naar behoren zijn werk doet.

Het vertrouwen in de onbevooroordeeldheid en onafhankelijkheid van de rechtspraak is net zoiets als het vertrouwen in de bank. Zeggen we morgen ons vertrouwen op in rechter of bank, dan breekt subiet een nationale crisis uit. En daarom ook is twijfel zaaien over de kwaliteit van de rechtspleging zo ongeveer het onverstandigste wat een politicus kan doen. Het is in ieder geval het onverstandigste wat vice-fractievoorzitter Hoogendijk van de LPF kon doen. Het proces tegen Volkert van der G. is al beladen genoeg zonder dat we naar willekeur verhalen rondstrooien over politieke vooringenomenheid bij de rechters.

In 1998 verscheen in het juridisch tijdschrift Trema een artikel van mr. H.L.C. Hermans, waarin hij - of zij - een boodschap citeerde van de voorzitter van de American Judges Association. In deze boodschap ging het niet zo zeer om de onbevangenheid van rechters, hun onbevooroordeeldheid ten opzichte van partijen, maar om hun politieke onafhankelijkheid.

'Politieke wijze mannen moeten zich realiseren', luidde de boodschap, 'dat een boosaardige aanval op de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht een directe aanval is op de levensvatbaarheid van het bestuur. De rechtsprekende tak van het bestuur is de lijm die dit land bij elkaar houdt.' Immers, verklaarde deze Amerikaanse rechter, de bereidheid van burgers om de wet te respecteren hangt direct samen met hun vertrouwen in onafhankelijke rechtspleging. Een ongerechtvaardigde aanval op rechters schaadt dat vertrouwen: de lijm van het land laat los.

Ondanks al deze gevaren kwam Hoogendijk met kritiek op het verleden van rechter Vermolen als 'links' bestuurslid van Vluchtelingenwerk Nederland. Volgens het ene krantenbericht sprak Hoogendijk over 'partijdigheid' van de rechter. Volgens het andere bericht sprak hij over 'vooringenomenheid'. En nu lijken die beschuldigingen inderdaad erg op elkaar, maar toch gaat het om twee verschillende begrippen.

De partijdigheid van de rechter betreft zijn verhouding tot de partijen en de betrokkenen in de zaak zelf. Een rechter mag geen directe bindingen hebben met de procespartijen; mochten de betrokkenen hem toch van partijdigheid verdenken, dan kunnen ze een verzoek doen tot wraking. Over eventuele partijdigheid van rechter Vermolen waren deskundigen deze week kort: de oude werkkring van rechter Vermolen was te ver verwijderd van de werkkring van verdachte Van der G. om van binding te kunnen spreken.

De kwestie van vooringenomenheid is een stuk lastiger: daarbij gaat het om de bevangenheid of de onbevangenheid van de rechter. Om zijn innerlijke vooroordelen of juist om zijn onbevooroordeeldheid tegenover partijen. We verlangen van rechters - meer nog: we vertrouwen erop dat rechters hun meningen over politiek en religie, over Volkskrant en huwelijk niet ten onrechte laten meespelen in hun oordeel. Zonder bewijs van het tegendeel zijn we zelfs verplicht daarop te vertrouwen. In deze zin reageerde ook de Nederlandse Vereniging van Strafrechtadvocaten op de aantijgingen tegen Vermolen. Weliswaar kopte de ene krant: 'Juristen staan pal achter rechter', en de andere krant: 'Advocaten: rechter Van der G. besmet'. Maar na enig zoekwerk was de zaak duidelijk: ja hoor, ze stonden wel degelijk pal.

Om het nog ingewikkelder te maken, kun je zeggen dat verdachtmakingen over politieke vooroordelen van rechters niet alleen het vertrouwen in hun innerlijke onbevangenheid schaden, maar ook het vertrouwen in hun onafhankelijkheid ten opzichte van de politiek. En zo kun je ook concluderen dat Ferry Hoogendijk de rechterlijke onafhankelijkheid niet alleen heeft geschaad door zich zelf als politicus te bemoeien met een individuele strafzaak, maar net zo goed door te opperen dat rechter Vermolen vatbaar is voor politieke invloed. Op deze manier heeft kamerlid Hoogendijk precies datgene aangericht waartegen hij beweerde te waarschuwen: dat het proces politieke betekenis heeft gekregen.

Onverwacht komt het overigens niet, dat iemand deze dagen een rechtszaak wil veranderen in een politiek spel. In de huidige discussie over 'links'en 'rechts' krijgen de vreemdste verschijnselen weer politieke betekenis. Zo zie je 'rechtvaardigheid' en 'maatschappelijke betrokkenheid' steeds vaker als vanzelfsprekend linkse deugden voorbij komen. En in een televisieprogramma liet een blijkbaar linkse denker weten dat het 'morele gelijk van links' de komende vier jaar niet kan worden opgevolgd door een moreel gelijk van rechts, omdat rechts nu eenmaal niet beschikt over zoiets begeerlijks als een moreel gelijk.

Maar het kan nog gekker. De voorzitter van de conservatieve Edmund Burke Stichting bestempelde vorige week in Vrij Nederland zelfs een wetenschapstheorie tot 'heilig huisje' van links. Deze filosofische kennis opvatting bleek mede verantwoordelijk voor WAO-problemen en gebrek aan sociale samenhang. Ter redding stelde de voorzitter ons zijn rechtse gemeenschapsideaal voor. Maar de dreigende toon die hij aansloeg tegenover links, deed vermoeden dat de nieuwe sociale cohesie beperkt zou blijven tot de gemeenschap der conservatieven.

Het gesteggel tussen links en rechts begint al met al steeds meer te lijken op een Shakespeariaanse familievete, zonder de liefdesscènes. Ik zou zeggen dat de meesten van ons in de praktijk al leven volgens een mix van liberale deugden, conservatieve gevoeligheden, en een socialistische belastingmoraal. Maar in het openbaar blijven we elkaar - zelfs wanneer het gaat om moord - betichten van verderfelijke linkse en rechtse vooroordelen. Misschien moeten we af en toe even controleren of de lijm van het land niet loslaat.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden