nieuws

De ‘heilige graal’ van de archeologie is voor even te zien in Nederland

De wereldberoemde met goud ingelegde hemelschijf van Nebra, het oudst bekende astronomische instrument ter wereld, is vanaf zaterdag 6 augustus zes weken lang te bezichtigen in de Abdijkerk van het Drents Museum in Assen.

Govert Schilling
De hemelschijf van Nebra. ‘Supersupergaaf’, aldus Luc Amkreutz van het Rijksmuseum van Oudheden. Beeld Heritage Images/Getty Images
De hemelschijf van Nebra. ‘Supersupergaaf’, aldus Luc Amkreutz van het Rijksmuseum van Oudheden.Beeld Heritage Images/Getty Images

Of nou ja, instrument – je kon er niet mee naar de sterren kijken, maar dat er op de 30 centimeter grote schijf verschillende hemellichamen zijn weergegeven, lijdt eigenlijk geen twijfel.

‘De Nebraschijf is de vroegste verbeelding van de hemel op aarde’, zegt Luc Amkreutz, conservator prehistorie van het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. ‘Ik heb hem inmiddels wel tien keer gezien, maar ik krijg nog altijd kippenvel als ik er weer voor sta. Het is echt supersupergaaf.’

De zeegroen gekleurde bronzen Nebraschijf is tussen de 3600 en 3750 jaar oud. Er is weinig fantasie nodig om in de gouden cirkel, sikkel en stippen de zon, de maan en de sterren te herkennen. Het opvallende groepje van zeven ‘sterren’ stelt waarschijnlijk het Zevengesternte voor, een bekende sterrenhoop die vooral ’s winters goed zichtbaar is.

Amateurarcheologen

De schijf werd samen met bronzen zwaarden en bijlen in 1999 door amateurarcheologen Henry Westphal en Mario Renner opgegraven op de Mittelberg, een heuvel in de buurt van het dorpje Nebra, zo’n 60 kilometer ten westen van Leipzig, in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt. Op de zwarte markt wisselde hij enkele malen van eigenaar, voordat de politie er in 2002 via een undercoveroperatie beslag op wist te leggen.

De bogen aan de randen zijn in een later stadium op de schijf aangebracht; het goud heeft ook een iets andere samenstelling. Wat de onderste boog precies voorstelt, is niet bekend (volgens Amkreutz zou hij de zonneboot kunnen symboliseren die de zon door de dag- en nachtwereld vervoert), maar de twee bogen aan de linker- en rechterrand beslaan een hoek van 82 graden, en geven precies het verschil aan tussen de noordelijkste en zuidelijkste opkomst- en ondergangspunten van de zon. Zo vormt de schijf een soort grafische weergave van de seizoenen.

Hoewel er aanvankelijk getwijfeld werd aan de datering (en zelfs aan de authenticiteit) van de Nebraschijf, staat inmiddels vast dat hij tussen 1600 en 1560 voor Christus samen met andere kostbare voorwerpen ceremonieel is begraven. De schijf was toen vermoedelijk al vele tientallen jaren oud.

Heilige graal

‘De herkomst van de bijzondere metalen – koper uit de oostelijke Alpen, goud en tin uit Cornwall en Roemenië – laat zien hoe groot de netwerken indertijd waren, niet alleen voor grondstoffen en objecten, maar ook voor mensen en kennis,’ aldus Amkreutz.

Prehistorische bouwwerken zoals Stonehenge en de Egyptische piramiden, die ook op de sterrenhemel zijn georiënteerd, zijn ouder, maar de Nebraschijf is het oudst bekende ‘handzame’ object met een astronomische betekenis. Sinds 2013 staat hij op de Memory of the World-erfgoedlijst van Unesco. Amkreutz: ‘Archeologisch gezien is hij een soort heilige graal.’

Tot half juli is de Nebraschijf tijdelijk te zien geweest in het British Museum in Londen. Voordat hij terugkeert naar zijn ‘thuisbasis’ in het Landesmuseum für Vorgeschichte in het Duitse Halle, is hij tot en met 18 september het pronkstuk op de expositie De Nebraschijf – De ontdekking van de hemel in het Drents Museum.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden