De heilige draagt zijn eigen martelinstrument

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: stenen.

Marx Reichlich Altaar van de heilige Jacobus en de heilige Stefanus, middenpaneel 1506; olieverf op doek (op paneel geplakt); 198 x 167 cm Alte Pinakothek - Bayerische Staatsgemäldesammlungen, München

Dit detail heb ik al een poosje in mijn computer opgeslagen en ik kijk er geregeld naar. Zo lang is het al een zelfstandig beeld geworden, dat ik er de rest van het schilderij eigenlijk niet meer bij kan bedenken (en Duitse musea hebben hun werken ook lang niet zo geordend op de website als Nederlandse en Engelse, dus terugvinden is niet eenvoudig). Dat zelfstandige maakt dat het in mijn hoofd het batik-detail is gaan heten. Want dat is het toch vooral: zwevende steentjes en een hand, te midden van een heerlijk tweedimensionaal patroon van batik. Ritmische herhalingen van vormen, uitgespaard door was, geduldig aangebracht op stof, ingetekend, weggeveegd, uitgekookt, gedroogd, tot zich langzaam het patroon ontwaart - een vakmanschap als een dans.

Marx Reichlich Altaar van de heilige Jacobus en de heilige Stefanus, middenpaneel 1506; olieverf op doek (op paneel geplakt); 198 x 167 cm Alte Pinakothek - Bayerische Staatsgemäldesammlungen, München

Met die schilderkunst weet je het nooit

Batik bestond vast niet in Duitsland in de 16de eeuw, honderd jaar voor de Hollanders zich Indonesië begonnen toe te eigenen en de techniek zich, mede door diezelfde Hollanders, zou verspreiden tot in Afrika, waar in Ghana en Nigeria nog altijd de mooiste varianten worden gemaakt (en bij Vlisco in Helmond natuurlijk). Hoe komt zo'n prachtige stof in een schilderij in een klooster in Brixen, in Zuid-Tirol?

Het lastige is: met die schilderkunst weet je het nooit. Voor hetzelfde geld wilde de kunstenaar geborduurde pareltjes of pailletten afbeelden of een wollig crewelborduursel, en kwam de verf net wat minder gelukkig op het doek zodat we er maar van moeten maken wat ervan te maken valt in ons hoofd. Het blijft verf. Misschien is er wel een réden dat die Marx Reichlich niet heel veel verder kwam dan Zuid-Tirol, met zijn carrière. Maar voor mij is het batik, prachtig Javaans binnenlands handwerk, wat ik zie. Met de schoonheid van een abstract kunstwerk omdat er nauwelijks diepte is - alle aandacht gaat naar het patroon, niet naar wát dat patroon verbeeldt. Het doet een beetje denken aan de lange sarongs van de vijf Javaanse hoffunctionarissen die bijna levensgroot zijn geportretteerd en in het Rijksmuseum hangen: ook van die rijke vlakken vol vormen, heerlijk grafisch en kleurrijk. Een vouw in de stof is bijna zonde.

Magisch spel

Die stenen lijken in de patronen te zweven, niet alleen omdat ze nogal dissoneren maar ook omdat ze wel rond zijn afgebeeld. Zwaar zelfs. Elke keer bij zo'n schilderij heb ik maar te doen met zo'n heilige die zijn eigen martelinstrument in zijn handen moet dragen zodat de kijker hem kan herkennen. Stefanus hier is dus gestenigd, de eerste martelaar in het christendom die moest sterven voor zijn geloof, en het is nog mazzel dat Reichlich hem niet met een gat in zijn hoofd heeft geschilderd waarin een bebloede steen ligt - mijn dochter wil sinds we zo'n versie in Florence zagen niet meer mee naar het museum. Deze schone stenen liggen lekker in de stof, waaronder Stefanus' rechterhand verstopt blijft. Zijn linkerhand lijkt ook zo maar uit het niets te komen - dankzij de kracht van het zwart-bruin-gouden patroon.

Niet eerder maakte ik mee dat er een soort magisch spel ontstond, een volkomen dromerig, op zijn minst surreëel werk, alleen door een detailuitsnede te maken. Deze is het begin van een hele film voor me, die me voert naar iets waar Indonesische schoonheid en muziek de toon bepalen. Ik hoef er eigenlijk de rest van het altaar niet meer bij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden