De hazelmuis

Zeer zeldzaam en veel minder schichtig dan de gewone muis is de hazelmuis, zegt Ruud Foppen, een van de weinigen die hem weten te vinden. Aardigste eigenschap van het beestje: hij is dol op mooie natuur.

Hazelmuis. Beeld Corbis

'Eigenlijk lijkt hij niet eens op een normale muis. Een normale muis is altijd flits weg foetsie, je ziet hem nooit echt. Maar een hazelmuis laat zich wel zien. Hij maakt zijn nesten in struiken met doornen, in hulst of in bramen, op een plek waar hij maar moeilijk gepakt kan worden. Hij voelt zich redelijk veilig en dat is hij ook, omdat hij anders dan andere muissoorten niet echt een prooidier is.

'Als je zijn nest controleert, loopt-ie er redelijk rustig uit en dan gaat hij op enige afstand zitten kijken met een blik van: waarom ben ik verstoord? Soms klimt-ie dan een boom in, en gaat hij je rustig van bovenaf zitten te bekijken. Meestal begint hij zich dan te poetsen. Op dat soort momenten kun je hem fantastisch zien.

'Soms kruipt hij gewoon weer terug naar zijn nest, terwijl ik erbij sta. Dan denkt hij blijkbaar: o, hij is het maar. Heel vaak probeert hij zich te verstoppen achter een takje of stammetje. Als ik dan beweeg, beweegt hij mee. Hij houdt je in de gaten. Dat is zo leuk. En hoe ze klimmen, de snelheid waarmee ze door boompjes en struiken rennen, zo behendig. Heel bijzonder hoe de hazelmuis is ingesteld op het leven boven de grond, in die struiken. Daarom noemen we hem vaak het aapje van het zuiden.

'Alleen in de winter gaat de hazelmuis ondergronds, dan zoekt hij een vochtige humuslaag op. Hij is een van de weinige muizensoorten die in winterslaap gaan. Soms is hij ook in het voorjaar of zelfs in de zomer in die slaap/waaktoestand. Die toestand heet: torpor. Hij vormt dan een rond bolletje, zijn lichaamstemperatuur en hartslag gaan omlaag en hij verbruikt nauwelijks energie. Dat kan ook zomaar in juni gebeuren, als het fris is, regent en wanneer er weinig voedsel is.

'Hij is zeer zeldzaam, in Nederland komt hij alleen voor in Zuid-Limburg, en dan nog heel specifiek in de bossen op de hellingen tussen de riviertjes de Geul en de Gulp. De populatie bestaat in het voorjaar uit enkele honderden exemplaren. Vermoedelijk kwam hij vroeger ook voor rond Nijmegen en misschien wel in het hele gebied tussen Nijmegen en Zuid-Limburg.

'Maar door habitatverlies en versnippering zijn al die populaties verdwenen. De hazelmuis is heel gevoelig voor de versnippering van het landschap, omdat hij zich nauwelijks over de grond voortbeweegt. Hij is afhankelijk van verbindingen, van heggen, struiken en houtwallen. Die zijn op veel plekken verdwenen.

'Zelf ben ik sinds 1985 in de weer met de hazelmuis. Toen kregen ik en een medestudent de vraag of we hazelmuizen wilden inventariseren in Limburg, want niemand wist hoeveel er nog waren en of ze er nog wel waren. Niemand wist ze te vinden en ja - ons lukte het ook niet. We hebben ons suf gezocht, honderden uren, dag en nacht, maar helaas: geen hazelmuizen.

Ruud Foppen (53)

Is bioloog en is werkzaam voor Sovon Vogelonderzoek Nederland en Vogelbescherming Nederland. Hij is als vrijwilliger actief voor de Zoogdiervereniging en neemt deel aan tellingen voor het meetnet hazelmuis.

'Een paar jaar later, in 1991, kregen we opeens meldingen van Limburgers die wel hazelmuizen hadden gevonden. Ik ben er toen als een speer naartoe gegaan en verdomd, wat bleek: wij hadden destijds veel te vroeg in het jaar gezocht. In Nederland moet je - anders dan elders in Europa - pas laat in het najaar zoeken. Langzaam maar zeker kregen we het zoeken daarna in de vingers. Sindsdien tellen we ieder jaar. En ik moet zeggen: bij de eerste waarneming van een hazelmuis was ik verkocht.

'Je kunt de hazelmuis ook de ambassadeur van de bosrand noemen. Bosranden met geleidelijke overgangen van hoog bos naar grasland, zoals het in een natuurlijke situatie hoort; je hebt bos, dan struweel met bijvoorbeeld bosranken, daarna gaat het geleidelijk over naar kruidvegetatie en het grasland. Je vindt er veel andere kwetsbare soorten, zoals de grauwe klauwier, weerschijnvlinders, levendbarende hagedissen en zeldzame plantensoorten. Bijna overal zijn de overgangen juist heel hard; je hebt bos, dat stopt prompt, en dan heb je weiland, precies volgens de eigendomsgrenzen tussen boeren en natuurbeheerders. Pas sinds kort is er in het natuurbeheer aandacht voor de bosrand, in het zuiden vooral vanwege de hazelmuis.

'De hazelmuis is afhankelijk van vele soorten voedsel, door het jaar heen. Duitse onderzoekers hebben ontdekt dat ze minstens veertien soorten vruchtdragende struiken nodig hebben in de nabije omgeving van zo'n nest. Dat betekent: waar de hazelmuis leeft, is de vegetatie soortenrijk en mooi.

'In deze tijd van het jaar ga ik weer nesten zoeken. Dit jaar lijkt een fantastisch muizenjaar te zijn. Vanwege de extreem zachte winter en het extreem vroege voorjaar was er waarschijnlijk een goede overleving en voedsel in overvloed. Op dit moment zijn er ook nog eens enorm veel hazelnoten, een belangrijke voedselbron. Hazelmuizen planten zich niet zo voortvarend voort als andere muizensoorten, maar dit jaar is speciaal. Sommige jonkies, die in mei geboren zijn, hebben nu zelf al jongen.

'Dat belooft wat de komende weken. Het valt niet altijd mee; je zou mijn benen eens moeten zien na een dagje tussen de hulst en de bramenstruiken: onder de schrammen. Maar de aanblik van een nest met hazelmuizen vergoedt alles. Het mooiste dier dat alleen voorkomt in het mooiste landschap, in de mooiste tijd van het jaar, als de bossen verkleuren. En daar loop ik dan gewoon tussen.'

DE HAZELMUIS

Wetenschappelijke naam: Muscardinus avellanarius
Algemeen: behoort tot de zogeheten slaapmuizen
Kenmerken: lange, dicht behaarde staart. De staart is bijna net zo lang als het lichaam (max 90 mm).

Hazelmuis. Beeld HH
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden