REPORTAGE

De hardste sheriff van VS krijgt gratie van Trump - wij bezochten zijn omstreden gevangenis in 1999

De Amerikaanse president Donald Trump heeft vrijdag gratie verleend aan een omstreden voormalige sheriff van Arizona die een maand eerder nog was veroordeeld. De 85-jarige Joe Arpaio stond bekend als de 'hardste sheriff van de VS'. Onze verslaggever Bert Lanting was in 1999 op reportage bij Arpaio's 'Tent City'. Lees het verhaal hieronder terug.

Gestreepte boevenpakken, eten voor 95 dollarcent per dag, en aan een ketting de straat schoonmaken: dat zijn de vernieuwingen die sheriff Joe Arpaio in het gevangeniswezen van Maricopa county, Arizona heeft ingevoerd.

Een foto van 'Tent City' uit 1997. Beeld anp

In een roze onderbroek zit een gevangene te zweten op zijn brits. Een paar andere gevangenen hangen amechtig voor een televisietoestel. In de hoek doet een ventilator nog moeite wat verkoeling te brengen in de tent, maar de woestijnwind wint het ruimschoots: de temperatuur bedraagt ruim veertig graden in deze openluchtcel.

Het is bijna niet uit te houden in de tentengevangenis aan de rand van Phoenix, de hoofdstad van Arizona, maar dat is ook de bedoeling. 'Waarom zouden we gevangenen verwennen? Het is de bedoeling dat ze het hier zo onplezierig vinden dat ze denken: hier kom ik nooit meer terug', zegt gevangenisofficier Loren Chesley.

's Winters is het andersom en zitten de inmates te rillen in de schrale kou die door de tenten waait. 'In Kosovo of Saudi-Arabië zitten onze jongens ook in tenten, dus waarom zouden delinquenten het beter hebben?', vraagt Chesley.

Militair kamp

De gevangen die hier vastzitten, hebben op zijn hoogst een jaar gekregen. Wie langer krijgt, verhuist uit het jail-systeem naar de prison, de echte gevangenis. Chesley: 'Wat we willen bereiken, is dat ze hier zo schrikken, dat ze nooit verder komen.'

Het tentenkamp ziet eruit als een militair kamp, maar aan de zwart-wit gestreepte kleding die de onfortuinlijke bewoners dragen, zie je meteen dat het een gevangenis is: echt klassieke boevenpakken, zoals je ze alleen op het witte doek verwacht te zien.

Rond de tenten staat een hoog, dubbel hek met prikkeldraad erop en de gevangenen worden dag en nacht beloerd vanuit een wachttoren, waarop neonreclame knippert: 'Vacancy', alsof het een hotel is. 'Daarmee willen we maar zeggen: we hebben altijd plaats hier', zegt Chesley.

Een paar dagen eerder is er nog een opstand geweest in 'Tent City', volgens Chesley was het een ruzie tussen de gevangenen onderling. Het personeel kreeg de opstand al snel onder controle dankzij een apparaat dat Chesley trots de mega devastator noemt, een super-peperspuit waarmee je ruim tien meter ver kan spuiten. De gevangenen brandden zeven tenten plat, maar er is geen spoor meer van te zien. Tenten zijn heel wat makkelijker te vervangen dan echte cellen.

Een deel van het kamp is gereserveerd voor jeugddelinquenten, jongens vanaf 14 jaar. Ze krijgen dezelfde behandeling als de volwassen gevangenen, afgezien van een paar uur les per dag. Chesley laat trots het lokaal zien, waar een rij gloednieuwe computers staat.

's Ochtends om half zes is het appèl voor de vrouwen in lock down, de strafafdeling waar de lastige gevangenen heen worden gestuurd. Het is er bedompt. De lucht is zwaar van de droeve adem van al die vrouwen die hier bijeen zitten gepropt, drie per cel. Lock down betekent dat je maar één uur per dag je cel uit mag. Maar er is een weg terug naar het tentenkamp: dertig dagen chain gang, werken met een ketting om je voet.

Sherriff Joe Arpaio achter zijn bureau in 'Tent City', 1997. Beeld anp

Chain gang

'Hoe luidt regel één?', vraagt officier Virginia Collins aan een van de gevangenen. Die haalt de schouders op. Ze zit hier al drie weken vast, maar regel één kan ze maar niet onthouden. 'Ik zal een modelgevangene zijn', zegt Collins haar voor. 'Honderd strafregels!'

Regel zes is gemakkelijker te onthouden: 'Ik ben verplicht zes dagen per week te werken, met enkelboeien om.' De kettingen liggen klaar in de gang en de gevangenen laten zich gedwee aan elkaar ketenen. Vijf gevangenen per ketting.

Het is verbazingwekkend hoe gemakkelijk de chain gang wegmarcheert en zijn plaats vindt in de gevangenisbus die buiten staat te wachten. 'Je krijgt er handigheid in. Je moet goed kijken naar wat degene voor je doet', zegt Angel, die vastzit wegens prostitutie en het bezit van crack.

De 32-jarige Angel heeft er nu lock down bijgekregen, omdat ze de benen genomen had. 'Ik moest de begrafenis van mijn broer bijwonen. Die is laatst doodgeschoten', legt ze uit. Door zich aan te melden voor de chain gang hoopt ze nu in aanmerking te komen voor vervroegde vrijlating. Dan kan ze eindelijk haar 12-jarige dochtertje weer zien. Ze zit al voor de vierde keer, maar nu 'zien ze me niet meer terug', belooft ze.

Eens per week wordt de chain gang ingezet om zwervers en andere mensen te begraven die niets hebben nagelaten om hun begrafenis te betalen, maar deze keer is het vuilnis ruimen langs de 40th Street.

De gevangenen in hun boevenpakken die moeizaam aan een rinkelende ketting voortsjokken langs de straat, steken schril af bij de glanzende auto's die voorbijrijden. Horen hier geen paarden bij? Af en toe remt een automobilist af om het tafereeltje goed te bekijken. 'Soms komen ze met het hele gezin uit de auto en maken ze een foto, met de gevangenen op de achtergrond', zegt Collins.

'Chain halt', roept de achterste gevangene als ze zich bukt om een plastic bekertje op te pakken: als je niet oppast, lopen de anderen door en word je omvergetrokken.

Twee gevangenen lopen met een rugzak, gevuld met een tank met vijftien liter water. Het is de straf voor onderling ruziemaken. 'We hebben ze gisteren voor straf kilometers laten marcheren. Ze waren doodmoe toen ze thuiskwamen', zegt Collins grijnzend.

De draagbanden van de rugzak snijden in je schouders, klaagt een van de gevangenen. 'Na een tijdje weet je niet hoe je ervan af moet komen', zegt ze. Maar de dag is nog maar net begonnen, de zon begint ongenadig te blakeren en de 40th Street strekt zich uit tot aan de einder. 'Weet je dat dit de enige chain gang voor vrouwen in de wereld is? We zijn een wereldrecord', zegt ze, haast een beetje trots.

Beelden van het RTL programma Zware Jongens achter Tralies. Beeld Mark Peterman / RTL

'Strengste sherrif in de VS'

De roze onderbroeken, de boevenpakken, de chain gangs en de tentengevangenis zijn de uitvinding van sheriff Joe Arpaio, die zich trots de 'toughest sheriff in the United States' noemt, of misschien wel de wereld.

Arpaio zit glunderend in zijn nieuwe kantoor op de 19de verdieping van de Wells Fargo-toren. Vanuit zijn kantoor kun je de helft van de stad zien, de dorre woestijn en de kale bergen, waarachter de wijde wereld moet liggen.

'Ik ben in de hele wereld bekend', zegt de sheriff, terwijl hij over de bergen tuurt. 'Ze beginnen nu ook in andere delen van de VS met chain gangs, maar wij zijn de enigen die een chain gang voor vrouwen hebben. Ik ben voor gelijke kansen voor man en vrouw, zeker wanneer het de gevangenis betreft.'

Wat de bedoeling van de roze onderbroeken en de gestreepte gevangenispakken is? 'Ik heb voor alles een reden', zegt Arpaio. De roze onderbroeken heeft hij ingevoerd omdat de witte gestolen werden en welke man wil nu een roze onderbroek dragen?

De boevenpakken hebben ook een logische verklaring. Arpaio: 'Gevangenen zijn bijna niet te onderscheiden van het medisch personeel: iedereen draagt blauw. Dus dacht ik: waarom zullen we het niet doen zoals vroeger? Laten we teruggaan naar de tijd van James Cagney en Alcatraz. Bovendien, als er nu iemand ontsnapt, valt ie meteen op.'

De gevangenis, betoogt Arpaio, mag geen hotel zijn. 'De gevangenen moeten voelen dat ze zelf verantwoordelijk zijn voor wat ze misdoen. Dus heb ik hun alles afgenomen: sigaretten, koffie, seksblaadjes en tv. Ze krijgen alleen educatieve programma's te zien.'

Beeld reuters

Glunderend vertelt hij dat de gevangenismaaltijden die hij serveert de goedkoopste van de VS zijn. 'Ze krijgen genoeg calorieën, maar lekker is het niet. Het eten kost per dag 95 dollarcent.' Dat is nog minder dan wat de Duitse herders krijgen, die het kamp bewaken. 'Die eten voor 1,10 dollar!', zegt Arpaio breed grijzend.

De gevangenen moeten nu zelfs voor hun maaltijden gaan betalen, meldt hij. Het geld wordt afgetrokken van wat ze met hun werk verdienen. 'Net ingevoerd! In de rest van de Verenigde Staten breekt er meteen gevangenisoproer uit zodra je er maar over begint te praten, maar bij mij geven ze geen kik.

'Ik behandel de gevangenen hardhandig, maar ik doe het voor hun bestwil en dat beseffen ze ook. Misschien hebben we daarom hier vrijwel nooit een opstand.' Hij vertelt dat hij af en toe in Tent City slaapt, zomaar, tussen de gevangenen. 'Ik voel me daar veiliger dan buiten', zegt hij. Geen wonder, zeggen kwade tongen: er stond een eenheid klaar om in te grijpen als het mis zou gaan.

Kritiek

Arpaio's aanpak heeft kritiek uitgelokt van Amnesty International, en het Amerikaanse ministerie van Justitie spande een zaak aan tegen Arpaio wegens het excessief gebruik van geweld door de cipiers. Het ministerie liet de aanklacht vallen nadat Arpaio strengere maatregelen had beloofd om excessen te voorkomen.

'Ik krijg voortdurend allerlei kritiek over mij heen. Maar ik trek me niets aan van Amnesty en al die andere organisaties. They keep coming and they keep leaving', zegt de sheriff. Hij wijst erop dat de inwoners van Maricopa county massaal achter hem staan - Arpaio haalt inderdaad hoge cijfers in de opiniepeilingen, maar wie niet voor hem is, moet niets van hem hebben. Bovendien dingen allerlei politici naar zijn steun. Voormalig vice-president Dan Quayle en senator John McCain hebben hem gevraagd hun kandidatuur voor het Witte Huis te steunen, zegt hij.

'Arpaio is misschien wel erg radicaal, maar hij is een exponent van de nieuwe mode in Amerika om hard te zijn op het gebied van de misdaadbestrijding', zegt Marc Mauer, onderdirecteur van het liberale Sentencing Project in Washington. 'Het is tegenwoordig erg in de mode om te zeggen dat misdadigers keihard moeten worden aangepakt. Hoe harder, hoe beter. Er is bijna geen enkele politicus die daar tegenin durft te gaan.'

Arpaio betoogt dat het helpt: het aantal misdaden is de afgelopen jaren afgenomen in zijn district, waar 2,4 miljoen mensen wonen. Maar volgens Mauer is dat een landelijke trend: 'De misdaad is in de hele Verenigde Staten afgenomen en er zijn geen bewijzen dat het beeld in Maricopa county gunstiger is dan in de rest van het land.'

Beeld ap

Misdaadcijfers

De Amerikaanse gevangenisbevolking is vorig jaar gestegen tot 1,8 miljoen mensen. Daarmee komen de Verenigde Staten op de tweede plaats van de wereldranglijst. Alleen in Rusland zitten verhoudingsgewijs meer mensen vast.

Maar volgens Mauer is het moeilijk te bewijzen dat de daling van de misdaadcijfers alleen te maken heeft met het hardere beleid. 'Er zijn zoveel factoren die meespelen, onder meer de groeiende economie en de afnemende werkloosheid. Belangrijk is ook dat het gebruik van crack de afgelopen jaren flink is afgenomen.'

Hij wijst erop dat de gevangenispopulatie tussen 1984 en 1991 ook aanzienlijk groeide, maar dat de misdaad tegelijkertijd toenam. 'Hoe valt dat te verklaren door de voorstanders van de harde aanpak?', vraagt hij zich af.

Het griezelige is volgens Mauer dat het accent de afgelopen jaren steeds meer verschoven is van rehabilitatie naar bestraffing. 'Het idee dat er gewerkt moet worden om de gevangenen voor te bereiden op hun terugkeer in de maatschappij, is steeds meer op de achtergrond geraakt. Dat ligt politiek niet zo goed als tough zijn.'

Hij vraagt zich af wat er zal gebeuren als al die gevangenen die nu vastzitten, terugkeren in de maatschappij. 'Iedereen weet dat de meesten alleen maar erger worden in de gevangenis, zeker nu er zo weinig aan rehabilitatie-programma's wordt gedaan.'

Mauer gelooft niet in het opvoedkundige effect van de chain gangs, die er volgens Arpaio op gericht zijn de gevangenen discipline bij te brengen. 'Dat is geen serieuze poging de mensen een kans te geven hun leven op orde te brengen', zegt hij.

Filosofie

Arpaio glimlacht bij de vraag wat zijn filosofie is: louter de boeven van de straat te houden, een afschrikwekkend voorbeeld te stellen of te proberen de misdadigers op het goede pad te brengen. 'Dat laatste is bij veel van hen domweg onmogelijk. Ze hebben de keuze, maar toch komen ze keer op keer weer in de gevangenis terecht', zegt hij.

Hij gelooft meer in afschrikking en bestraffing. 'Denk je dat we alle misdadigers pakken? Natuurlijk niet, we krijgen maar een klein deel te pakken. Daarom zeg ik ook: er is nog altijd plaats.' En hij knipt de neonreclame aan, die hij ook op zijn kantoor heeft geïnstalleerd: 'Vacancy.' 'If you don't want to do the time, don't do the crime', staat eronder.

Arpaio raakt geïrriteerd als de zaak-Norberg ter sprake komt. Norberg, een drugsverslaafde, stierf in 1996 in de Madison Street-gevangenis. Volgens sommigen stikte hij nadat de cipiers hem hardhandig hadden vastgebonden op de zogenoemde restraint chair en een handdoek om zijn hoofd hadden gedaan omdat hij probeerde te bijten.

Om een proces te voorkomen, trof de county vorig jaar een schikking met de familie van Norberg, maar volgens Arpaio moeten de 8,5 miljoen dollar niet worden gezien als een schuldbekentenis.

'De verzekeringsmaatschappij besloot een schikking te treffen, die angsthazen. Maar als het aan mij had gelegen, hadden we het op een proces laten aankomen. Dat hadden we ongetwijfeld gewonnen, want mijn mensen valt niets te verwijten', zegt Arpaio.

Na de schikking besloot openbaar aanklager Rick Romley een strafrechtelijk onderzoek tegen de cipiers in te stellen, maar hij moest de zaak na protesten van Arpaio wegens conflicterende belangen aan een ander overlaten. Volgens Romley zijn er tal van klachten over misstanden in Arpaio's gevangenissen, maar de sheriff klaagt dat Romley er uit jaloezie op uit is zijn reputatie te bekladden. 'Een paar jaar geleden was er een oproer en leverde Romley voor de tv kritiek op de toestanden in de gevangenissen. En dat op het moment dat mijn mensen werden gegijzeld! Dat is pas onethisch', zegt Arpaio.

Inschrijfavond

Om te laten zien hoe het volk over hem denkt, neemt de sheriff me mee naar een inschrijfavond voor zijn 'posse', de hulppolitie die hij op de been heeft gebracht om de orde te handhaven. De posse telt nu al drieduizend leden, en iedere maand komen er volgens Arpaio nog tientallen bij.

In het zaaltje zitten zo'n dertig mensen aanmeldingsformulieren in te vullen. Ze kijken bewonderend naar de sheriff en luisteren ademloos toe, terwijl hij een verhaal afsteekt over zijn bezoeken aan Amsterdam, de pers die maar klaagt dat hij er een privélegertje van gefrustreerde namaak-politieagenten op na houdt en over hoe jammer het is dat de nieuwelingen nog niet mee kunnen doen aan de nieuwste posse-actie. Honderden bewapende posse-leden worden eropuit gestuurd om mannen op te pakken die weigeren alimentatie te betalen. 'We zullen ze een lesje leren', roept hij enthousiast.

Is het niet gevaarlijk de verborgen verlangens van veel mensen om politieagentje te spelen uit te buiten en ze met wapens de straat op te sturen? 'Natuurlijk zitten er veel mensen bij die agentje willen spelen', geeft Arpaio toe. 'Maar wat is daar verkeerd aan? Deze mensen willen iets terugdoen voor de maatschappij. Bovendien, er is nog nooit iets misgegaan.'

Beeld epa

We toeren in Arpaio's gepantserde Ford door Phoenix. Het gevaarte was eerst bedoeld voor een Russische zakenman - of misschien iemand van de maffia? - maar die heeft de bestelling na de krach in Rusland afgezegd. 'We konden hem heel goedkoop krijgen.' Volgens Arpaio zijn het vooral zijn medewerkers die op de aanschaf van het kogelvrije mobiel hebben aangedrongen. 'Zij maken zich zorgen over de dreigementen die ik voortdurend ontvang.'

'Zullen we een arrestatietje doen?', vraagt Arpaio en hij zet koers naar de Van Buren Avenue, de illegale tippelzone in Phoenix. Er lopen wel verdacht schaars geklede dames in de zwoele avondlucht, maar er zijn vanavond alleen agenten van de rivaliserende stedelijke politie op de been, niet van Arpaio's kantoor en dus rijden we zonder vrachtje door naar de gevangenis.

Het is bijna tijd om de gevangenen een verhaaltje voor te lezen voor het slapen gaan, Arpaio's jongste penitentiaire vernieuwing. Bij de intake van Madison Street Jail is het een drukte van belang. De nacht brengt de ene na de andere lading binnen: gedweeë prostituees en opgefokte drugsverslaafden die soms zelfs zo te keer gaan dat ze vastgebonden moeten worden in de zwarte restraint chairs.

Verhaaltjes voor het slapen

Er gaat een gejoel op in de overvolle cellen, als Arpaio voorbij loopt. Er wordt gespuugd en op de matglazen ramen gebeukt.

Dit is nog de rustige afdeling. Hoe hoger je komt, hoe zwaarder de bewaking. Vanachter de gevangenisdeuren loeren rusteloze, vreemde ogen; getatoeëerde handen klemmen om de tralies. Hier zitten de arrestanten die iemand hebben vermoord.

Om precies half elf begint de voorstelling. Op de gevangenistelevisie verschijnt sheriff Arpaio, zittend in zijn luie stoel naast de knapperende haard. Zijn hand aait een langharige hond en vriendelijk kondigt de sheriff vanaf het televisiescherm een nieuwe aflevering aan van zijn 'Verhaaltjes voor het slapen gaan'.

De echte Arpaio schiet in de lach als hij zichzelf hoort. 'Eerst lazen we voor uit de geschiedenisboeken van Newt Gingrich, de vroegere voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, maar dat vonden we toch een wrede en ongebruikelijke straf', zegt hij lachend. 'Dus is het nu Star Wars, het boek, niet de film, maar ook dat is nog niet goed.'

Vandaag krijgen de gevangenen passages uit het boek Men are from Mars, women are from Venus te horen, maar uit de cellen klinkt een wild geschreeuw op. 'Hé Arpaio, ben je weer aan het campagne voeren, stuk stront. Geef ons liever beter te eten!', wordt er geschreeuwd. De mannen van Mars en de vrouwen van Venus gaan in het tumult ten onder, maar de sheriff is in een milde stemming. 'Ze schreeuwen nu wat, omdat ik er ben, maar ze houden wel van lezen', zegt hij. 'Het zijn toch mijn jongens.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden