Opinie

'De harde Realpolitik onder leiding van Amerika is boterzacht geworden'

In plaats van geopolitiek bedrijven westerse landen tegenwoordig vooral incidentenpolitiek, schrijft Dirk-Jan van Baar. 'De westerse publieke opinie maakte zich drukker om Russische homorechten dan om Poetins intimidatiepolitiek tegenover Oekraïne.'

OPINIE - Dirk-Jan van Baar
De Amerikaanse minister van buitenlandse zaken John Kerry (L) en zijn Russische collega Sergei Lavrov. Beeld epa
De Amerikaanse minister van buitenlandse zaken John Kerry (L) en zijn Russische collega Sergei Lavrov.Beeld epa

Met zijn annexatie van de Krim heeft Vladimir Poetin het Westen er ruw aan herinnerd dat er nog zoiets bestaat als geopolitiek. Wat ook het belang van het Atlantisch Bondgenootschap onderstreept. Het werd geconstateerd door oud-secretaris-generaal van de NAVO Jaap de Hoop Scheffer op een bijeenkomst op Clingendael over Oekraïne en vele Ruslandkenners zeiden het hem na. Natuurlijk hebben zij gelijk. Een wraakzuchtig Kremlin, dat het verlies van het vroegere Sovjetrijk niet kan verkroppen, moet het Westen een zorg zijn. Niet alleen deelt de EU met Finland een lange grens met Rusland, zij heeft met de Baltische staten ook drie voormalige Sovjetrepublieken als lid. En Polen, dat bijzonder slechte ervaringen met de Russen heeft, moet worden gerustgesteld.

Toch heb ik op een twaalfdaagse journalistenreis naar Brussel en Washington amper enig alarm bespeurd. Ik was daar in het kader van het Transatlantic Trade & Investment Partnership (TTIP), dat tot een nieuwe handelsovereenkomst tussen de VS en de EU moet leiden. Niet direct NAVO-zaken dus, maar volgens enkele pleitbezorgers gaat het bij TTIP wel om het meest ambitieuze Atlantische project voor de 21ste eeuw. Wat dat betekent werd niet erg duidelijk, want er bestaat al een omvangrijk handelsverkeer tussen Amerika en Europa en hun markten zijn al behoorlijk open. Echt iets nieuws is TTIP niet, laat staan een verzekerde versterking van de onderlinge banden.

Alles loopt door elkaar
Als de 21ste eeuw ergens door wordt gekenmerkt, dan door incidentenpolitiek en gebrek aan focus. Het tegendeel van klassieke geopolitiek, waarin scherp onderscheid werd gemaakt tussen binnen- en buitenlandse kwesties. Tegenwoordig loopt alles door elkaar heen en is niets meer echt belangrijk. De westerse publieke opinie maakte zich drukker om Russische homorechten dan om Poetins intimidatiepolitiek tegenover Oekraïne. Misschien is daar nog wat voor te zeggen ook.

Hoewel de Russen als bot en gewelddadig bekend staan, is hun optreden vergeleken met honderd jaar geleden sophisticated. De implosie van het Sovjetrijk is opmerkelijk vreedzaam verlopen. Tegen de Afghanen en de opstandige Tsjetsjenen ging het er bloedig aan toe, maar de Krim is 'terugveroverd' zonder een schot te lossen, wat beter past binnen de beschaafde Europese verhoudingen. Judoka Poetin bedrijft kille wurgpolitiek en maakt weinig doden. Waar het geweld in Syrië in het Westen nauwelijks nog voorpaginanieuws is, zal de inlijving van de Krim, die toch al geen directe westerse strategische belangen raakt, snel vergeten zijn.

Russische expansie
Westerse politici, voor wie Oekraïne hoogstens een overgangsgebied is tussen Europa en Rusland, kunnen dus nog steeds denken dat het met de Russische expansie wel zal loslopen. Dat merk je aan alles. Barack Obama verklaarde op de Nuclear Security Summit in Den Haag dat hij Rusland als een bedreiging ziet voor zijn buurstaten, maar niet voor Amerika zelf. Een kernbom op Manhattan ziet de president als een veel groter gevaar. Daarmee relativeerde Obama niet alleen het belang van artikel V van het NAVO-verdrag, waarbij de aanval op één lidstaat een aanval op allemaal is, maar ging hij ook voorbij aan het feit dat de meeste veiligheidsexperts de kans klein achten dat terroristen kernwapens in handen krijgen.

Hier zit het grootste gevaar van de huidige tijd. Westerse politici zijn nogal losjes bij het definiëren van alle 'uitdagingen voor de 21ste eeuw', die nooit uit harde machtspolitiek bestaan en altijd een economische invulling krijgen. In zo'n wereldbeeld wordt een handelsverdrag tussen de VS en de EU al snel opgeblazen tot iets groots, zonder dat duidelijk is wat het betekent voor het Westen als geheel. Na twee weken 'TTIP' weet ik nog steeds niet waar dat op uit moet draaien. Van een handelsblok tegenover de buitenwereld (Brazilië, Rusland, India, China) wil men niet spreken, omdat handel niet als een zero sum game wordt gezien.

Vladimir Poetin Beeld epa
Vladimir PoetinBeeld epa

Maar ondertussen zoekt het Westen wel zijn toevlucht in economische sancties om Rusland te isoleren en onder druk te zetten, terwijl veel EU-landen afhankelijk zijn van Russische gasleveranties. Anders dan de echte Krimoorlog (1853-1856), die voor Rusland slecht afliep omdat het met zijn ontwikkelingsachterstand tegenover het Westen werd geconfronteerd, geeft dat aan Poetin volop gelegenheid tweedracht te zaaien in de westerse gelederen. Het zou een ironische omkering van de geschiedenis zijn als het economisch zwakke Rusland daarmee wegkomt.

Gezamenlijke defensiestrategie
Die kans is groot als westerse landen niet serieuzer over een gezamenlijke defensiestrategie gaan nadenken. Vooralsnog is er weinig dat daarop wijst. Na bijna twee weken Brussel en Washington moet ik vaststellen dat spindoctors en adverteerders het voor het zeggen lijken te hebben. De Amerikaanse televisiestations vonden de verdwenen jet van Malaysia Airlines een veel spannender verhaal dan de Russische inlijving van de Krim. West-Europa wil van geen Oost-Europa weten. In Nederland is de uitgeklede krijgsmacht uitgezonden naar Mali en ontbreekt elk strategisch besef.

En op de maandag dat Obama zijn sancties tegen Rusland aankondigde, beleefde Washington vanwege een paar centimeter sneeuw een government shutdown. Het was te gevaarlijk voor de kids om naar school te gaan. Daarom moesten de ouders in de suburbs blijven en ging de overheid een dag dicht. Wie denkt dat Europa soft is geworden, heeft het mis. De grote supermacht Amerika is op dat gebied al veel verder.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Chinese man bidt voor zijn familie, die in het vermiste Malaysia Airlines vliegtuig zaten. Beeld ap
Chinese man bidt voor zijn familie, die in het vermiste Malaysia Airlines vliegtuig zaten.Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden