De halsberg - een kraag van ijzer - weerspiegelt prachtig het licht

Oog voor detail

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: halsberg.

We zijn gewend aan dikke witte molensteenkragen op portretten - althans, mensen die weleens naar Europese schilderijen kijken. Het moeten ondingen zijn geweest, om te vouwen, te stijven, schoon te maken en om mee rond te lopen, maar ze gaven wel status. En ze deden nog iets, wat ook deze kraag hier doet: ze reflecteren licht terug naar het gezicht. Daarom zijn het lievelingen van schilders om uit te beelden. Vooral op Vlaamse en Spaanse portretten, waar de molensteenkragen achter het hoofd omhoog staan, kun je zien dat de witte kraag een soort aureool is dat het gezicht omlijst en oplicht. In contrast met de vaak diepzwarte kleren, gaan zo je ogen vanzelf naar de blik van de geportretteerde.

Deze kraag van ijzer, in die tijd ook wel 'isere ringhkraegh' of halsberg geheten, heeft een vergelijkbaar effect: hij spiegelt licht. Zo kun je prachtig weerkaatst licht op de nek en onderkin krijgen, en kunnen hele delen van het schilderij bijna stralen - kijk maar eens naar Rembrandts Zelfportret met halsberg (1629) in Neurenberg; het rechterdeel van zijn gezicht lijkt wel een lichtbundel. De kop hier, in 1636 geschilderd door Govert Flinck, is deels geïnspireerd door dat portret. En door andere karakterkoppen van Rembrandt, bij wie Flinck tot een jaar daarvoor werkte. Dit gezicht lijkt wel op Rembrandt zelf, dat kan, want de kunstenaar stond vaker model voor zijn medewerkers, maar het is geen portret. De ijzeren halsberg kan een rekwisiet in het atelier zijn geweest.

Govert Flinck Jonge man met halsberg 1636, olieverf op doek, 66 x 53 cm Privécollectie; te zien t/m 18 februari in de tentoonstelling Ferdinand Bol en Govert Flinck - Rembrandts Meesterleerlingen, Museum het Rembrandthuis Amsterdam Beeld Klik op afbeelding om te vergroten

Zo'n kraag doet zo veel met een gezicht dat je, als je het eenmaal hebt opgemerkt, vanzelf om je heen gaat kijken - hoe vaak zie je iemand op straat of tv die zijn kleding zo strategisch inzet dat het gezicht 'omlijst' wordt? Dat de blik eruit springt door kleur of licht? Wie koopt bijvoorbeeld sjaals om die reden? Het valt het meest op bij mooie hoofddoeken. Vrouwen die hoofddoeken dragen, vooral gekleurde, kunnen daarmee soms zo subtiel de schoonheid van hun gezicht benadrukken, dat het dit halsberg-effect krijgt. Ik weet zeker dat Rembrandt en Flinck de vrouwen met hoofddoek in Amsterdam graag geportretteerd zouden hebben.

Het fijne van dit werk, dat nog maar even te zien is in de geprezen dubbeltentoonstelling Flinck & Bol en daarna weer naar de privé-eigenaar gaat, is dat je mooi kunt zien hoe Flinck de verf inzet voor het spiegeleffect. Alle kleuren uit de omgeving komen terug in de reflectie in het ijzer: geel, wit, rood, de perzikachtige huidskleur en groen en grijstinten. Van dichtbij bijna abstract, van een afstand juist overtuigend, want door die kleuren zinkt het ding in zijn omgeving.

De kop is een tronie, een karakterschets, geen portret dus. De man is deels als historisch figuur gekleed met een 16de-eeuwse baret, een wilde 'Hongaarse' snor met mini-geitensik die onder meer door de Engelse koning Charles I in de mode werden gebracht, en een sierlijk oorbelletje. Die halsberg lijkt dan al gauw ook uit opa's verkleeddoos geplukt - maar dat is niet zo. De halsberg bestond al lang en, lees ik in Marieke de Winkels boek Fashion and Fancy (2006) over kleding in Rembrandts kunst, was in de 17de eeuw nog gewoon onderdeel van het uniform van militairen en burgerwachten. Het gaf hun rang aan - en het fleurde hun gezicht lekker op.

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.