De Gutmensch verdient geen hoon

Er bestaat geen alternatief vor de zigzag-koers van Merkel, betoogt Dirk-Jan van Baar.

"Refugees welcome", Berlijn.Beeld D-J van Baar

'Refugees welcome!!!', meldt een tekst bij een vervallen fabrieksgebouw aan de Spree, in een niemandsland tussen de stadsdelen Kreuzberg en Friedrichshain waar ooit de Berlijnse Muur stond. 'Fuck off media' staat er, en ik zie de 'A' van Autonomen. Niet iedereen is hier welkom, zeker geen stinknormale journalist zoals ik. (Ik ben hier in het kader van een Duits-Nederlandse journalistenuitwisseling.)

Sommige dingen veranderen nooit, de Berlijnse alternatieve Szene oogt nog even grimmig als in 1980, toen ik de stad als langharige student voor het eerst bezocht. Omdat we vanaf de zonegrens met de DDR twee lifters ('tolle Typen') in mijn piepkleine Fiatje hadden meegenomen, waren mijn vriend en ik ''total gut', en konden we op hun voorspraak in een typisch Berlijnse huurkazerne gratis overnachten. De hoofdbewoners waren op vakantie, naar een of ander Grieks eiland.

Twee Duitslanden

Ik geef toe, de ironie ligt er dik bovenop, maar dat is in Berlijn onontkoombaar. Er zijn altijd twee Duitslanden geweest, een goed en een slecht, en dan is het niet verwonderlijk dat ook de Duitse welkomstcultuur twee gezichten heeft.

De meningen verschillen welk Duitsland goed is en welk slecht. In 1980 gold de Bondsrepubliek als fout, en de DDR - het lelijke eendje uit de Duitse geschiedenis - als goed. Althans in het linkse milieu waarin ik verkeerde, dat heel goed wist wist dat een staat die zich achter prikkeldraad en wachttorens verschanste niet kon deugen, maar toch de Bondsrepubliek en niet de DDR als opvolger zag van Nazi-Duitsland. Helemaal fout was dat niet, zo zagen Duitse maatschappijcritici dat ook. Op de middelbare school luisterden wij naar Wolf Biermann, de bard uit de Oost-Berlijnse Chausseestraße, en de politieke satire van Franz Josef Degenhardt: 'Hier darf jeder machen was er will, aber nur im Rahmen der freiheitlich demokratischen Grundordnung.'

Dat was humor! Ik zeg het er even bij, want iedereen wist in die tijd van de Berufsverbote waarmee de SPD van Willy Brandt het leven van 'progressieve krachten' (communisten dus) onmogelijk maakte. Achteraf is het onvoorstelbaar dat zovelen met deze omkering van zaken meegingen, maar zo was het. Dan heb ik het over Nederlanders die de oorlog helemaal niet hadden meegemaakt, maar voor wie de Bondsrepubliek het kwaad zelf was.

Tegenwoordig is deze schaduw over de Nederlands-Duitse betrekkingen verdwenen. Dat is ook de verdienste van Angela Merkel, die als een engel heerst over Berlijn en in heel Europa gezag geniet. Althans, tot voor kort, want de Duitse welkomstcultuur stuit op toenemende afwijzing. In de Bondsrepubliek zelf vindt een stemmingsomslag plaats en daarbuiten wordt over Duitse Alleingänge geklaagd.

Gutmenschen kunnen inmiddels op hoon en spot rekenen. Merkel wordt verweten dat zij de poort heeft opengezet voor Syrische vluchtelingen en allerlei moslimgespuis uit Afrika en het Midden-Oosten. Uit schuldgevoel over een oorlog die in het Duitse bewustzijn maar niet wil voorbijgaan. In dat van ons trouwens ook niet, we willen ons er graag van 'abgrenzen'. In rechts-populistische kringen proef je heimwee naar degelijke grenscontroles, alsof die goede oude DDR met haar Stasi-mentaliteit voor ons in het beschaafde West-Europa toch niet zo slecht is geweest. Deugen deden die Volkspolizisten niet, maar schieten op vluchtelingen konden ze wel. Niet op arme buitenlandse donders, maar op de eigen burgers.

Waarom kritiek op het goede Duitsland?

Cynisch? Dat mag je wel zeggen. Maar ik stel het bewust zo scherp, omdat al die kritiek op Gutmenschen en de Duitse welkomstcultuur mij niet bevalt. Niet omdat ik moralist ben (ik ben mij erg bewust van mijn menselijk tekort), maar omdat ik opnieuw het gevoel heb dat de zaken op hun kop worden gezet. Net als in 1980 wordt het goede Duitsland aan alle kanten bekritiseerd, terwijl het slechte Duitsland (een Spießer-mentaliteit van eigen volk eerst die overal in Europa voorkomt) ermee wegkomt. Wij schrijven alles toe aan het schuldgevoel over het Nazi-verleden, alsof dat al het Duitse gedrag verklaart.

Maar er is ook nog die DDR. De Duitse Democratische Republiek was weliswaar geen duivels rijk, maar wel een miezerige bedoening waarin alle officiële woorden vals waren. Om dan nu weer klaagzangen te horen uit de hoek van Pegida en Alternative für Deutschland, gretig overgenomen door wilderianen en andere nationale fronten, over een 'Lügenpresse' die het eigen volk verraadt en alleen nog politiek correct is, komt mij als slechte propaganda voor, typische omkeringen uit het boekje van Goebbels en Lenin waarin tegenwoordig het poetinisme uit Moskou excelleert.

De waarheid is dat er in het hart van Europa geen alternatief bestaat voor de zigzagkoers van Merkel. Het goede Duitsland, merkte ik al in 1980, bestaat niet uit alternatieve Szenen die zich tegen alle mainstream politiek afzetten en zich in hun eigen niches opsluiten, maar uit oppassende burgers die van fouten uit het verleden hebben geleerd. De Gutmensch - voor wie Angela Merkel model staat - moet worden gekoesterd, ook al wordt de buitenwereld weleens moe van alle domineestonen.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden