Masker af

De Gülenbeweging lijkt vooral geïnspireerd door geld

Een garagehouder, een ingenieur, een docent, een autoverhuurder, een werkloze kok, een eigenaar van een uitzendbureau en een succesvolle ondernemer onthullen hoe de Gülenbeweging functioneert in Nederland.

Fethullah Gulen in zijn huis in Saylorsburg, Pennsylvania. De moslimgeleerde leeft sinds de jaren '90 in zelfgekozen ballingschap in de Verenigde Staten. Beeld ap

Ook jij krijgt op den duur die uitnodiging. Of je op een avond in een zaaltje wil komen, waar een belangrijke bijeenkomst zal plaatsvinden. Je gaat erheen, natuurlijk ga je er heen. Je bent nieuwsgierig.

Bij binnenkomst lever je je telefoon in. Dat moet, zeggen ze, want anders worden ze misschien afgeluisterd. Je gaat in de zaal zitten, tussen tientallen andere Turks-Nederlandse mannen. Dan neemt een hoge abi - een broeder - het woord. Hij vertelt over de armoede in Afrika, hij vertelt hoe belangrijk het is om daar scholen te bouwen, hij vertelt dat er gedoneerd moet worden. Soms huilt hij erbij.

Daarna loopt de abi de zaal in en blijft bij iemand staan. 'Dit is Mevlüt', zegt hij bijvoorbeeld. 'Hij heeft twee meubelzaken en een groothandel. Hoeveel ga jij dit jaar doneren, Mevlüt?' En dan noemt de ondernemer een bedrag.

'Dertigduizend euro!'

Jij schrikt ervan, voor jou is dit de eerste keer. Maar voor andere ondernemers lijkt het de normaalste zaak van de wereld.

'Tienduizend', zegt iemand.

'Veertigduizend', roept een ander.

Soms vindt de abi het bedrag onvoldoende. Dan zegt hij iets als: 'Ik weet zeker dat jij ook vijftig kunt geven.' Of: 'Je rijdt in een Mercedes S-klasse. Is dit niet een beetje weinig voor jou?' Vaak gaat zo'n ondernemer akkoord.

Uiteindelijk komt de abi jouw kant op. 'Hoeveel ga jij geven?' vraagt hij.

Iedereen kijkt naar je.

Sharia

Zo gaat het eens per jaar bij de Gülenbeweging, tijdens de ramadan. Ze beamen het alle zeven - de garagehouder, de ingenieur, de docent, de autoverhuurder, de werkloze kok, de eigenaar van een uitzendbureau en de succesvolle ondernemer van wie we niet mogen opschrijven in welke sector hij werkzaam is.

De mannen onthullen tegenover de Volkskrant hoe de beweging in Nederland functioneert. Hoe word je lid? Wat doen gülenisten samen? Hoe zit de organisatie in elkaar? Hoeveel geld circuleert er? En wat beoogt de beweging eigenlijk? Willen gülenisten vooral goed doen, zoals ze zeggen? Gaat het om armoedebestrijding, onderwijs en dialoog? Of schuilt er achter die zalvende woorden een ander doel? Willen ze de macht grijpen in Turkije? Zijn het islamisten die overal de sharia willen invoeren?

Turkije: 'terroristen'

De Gülenbeweging ligt in Turkije stevig onder vuur. President Recep Tayyip Erdogan houdt Fethullah Gülen en zijn aanhangers verantwoordelijk voor de mislukte coup. De regering noemt de beweging FETÖ: de 'Fethullahistische Terroristische Organisatie'.

Sinds 15 juli heeft Erdogan talloze kopstukken van de beweging laten oppakken en veel scholen, ziekenhuizen en universiteiten gesloten die banden met de beweging zouden hebben. Ook liet de president duizenden rechters, ambtenaren en leraren ontslaan.

Vorige maand verzocht Turkije de VS Gülen uit te leveren.

De zeven - die elkaar niet allemaal kennen en uit verschillende regio's komen - maakten ooit deel uit van de beweging. Voor degene die er het kortste bij zat, duurde dat anderhalf jaar, voor de meest volhardende circa twintig jaar. De een was een voetveeg die gratis eten leverde, een ander bestuurde een internaat en bezocht belangrijke bijeenkomsten van de beweging.

Enkele geïnterviewden staan achter de Turkse president Erdogan, de aartsvijand van Gülen. Zo heeft autoverhuurder Murat Eren (35) een foto van de Erdogan in zijn kantoor in Rotterdam hangen - naast een staatsieportret van Willem-Alexander. De docent, die niet met zijn naam in de krant wil omdat 'mensen me dan nog heel lang met de beweging blijven associëren', zegt daarentegen dat kiezen tussen Gülen en Erdogan is 'als kiezen tussen twee kwaden'.

De zeven willen praten omdat ze vinden dat gülenisten hun masker moeten afwerpen. Sinds de couppoging presenteren ze zich als slachtoffers van Erdogan. Maar dat is niet het hele verhaal, zeggen de mannen, die de beweging ruim voor de mislukte coup verlieten. In gesprekken die vaak uren duurden, schetsen ze een beeld van een geheimzinnige organisatie met een glanzende buitenkant en een rotte kern.

Woekerdonaties

'Mensen op goede posities misbruiken mensen die lager in de hiërarchie staan', zegt Mesut Soygül (47), de ingenieur, die tussen 1992 en 2012 bij de beweging zat.

'Ze halen geld op via een systeem van woekerdonaties', beweert Eren, die de beweging in 2010 verliet.

'Het is een sekte', zegt de docent. 'Ze hebben een leider, ongeschreven regels en alles is omgeven door geheimzinnigheid.'

'Ik was 16, 17 jaar en liep stage bij een kledingzaak', zegt Murat Eren. 'Mijn baas zag dat ik talent had. Toen hij een week naar Turkije ging, liet hij de winkel aan mij over. Later vroeg hij me mee naar een bijeenkomst bij hem thuis, waar ze over de islam zouden praten. Op een na waren alle aanwezigen ondernemer.'

Mustafa Acer, garagehouder: 'Een abi heeft ons die avond opgefokt om te doneren. Want arme mensen moesten hogerop. Iemand stak een vinger op: ik geef tienduizend'. Beeld Freek van den Bergh/de Volkskrant

'Ze deden het heel tactisch', vertelt de docent. 'Ik was 17, voetbalde op straat en een paar jongens vroegen of ze mee mochten doen. Al snel vertelden ze dat ze in een studentenhuis woonden. Daar hadden ze ook een soort hangplek, wilde ik niet bij ze langskomen? Voordat ik het wist kwam ik er vaker. Ik ging naar filmavonden, bezocht bijeenkomsten waar ze over de islam spraken. Toen vroegen ze of ik een keer wilde koken. Zo gaat dat. Ze geven je verantwoordelijkheid. En als je het gevoel hebt dat je een van hen bent, worden ze dwingender. Dan verwachten ze dat je ook mee gaat op kamp.'

'Ze drongen aan', zegt de succesvolle ondernemer. 'Ik had een bedrijf, ze hadden wel vaker gevraagd of ik naar een van de bijeenkomsten wilde komen. Ik sloeg dat steeds af, maar op een gegeven moment dacht ik: weet je wat, ik ga een keertje. Het was een ontbijt. Daarna volgde nog een ontbijt. En dan willen ze ook een keer bij jou ontbijten. Dan zit je erin. Je zit erin, voordat je het door hebt.'

Het fundament van de Gülenbeweging is de huiskamerbijeenkomst. Eens per week treffen vaste groepen sympathisanten elkaar bij iemand thuis, op de zaak of in een van de panden van de beweging. Ze drinken thee, eten koekjes en spreken met elkaar over hun werk, over actuele gebeurtenissen en over de islam.

'Ik vond de aandacht voor educatie inspirerend', zegt Mesut Soygül. 'En hun milde kijk op het geloof. Je moest iedereen in zijn waarde laten, je kon in de Nederlandse samenleving integreren met behoud van je eigen religieuze identiteit.'

'Voor mij was het vooral interessant', zegt Murat Eren, 'om al die ondernemers te ontmoeten.'

Elke bijeenkomst - sohbet in het Turks - staat onder leiding van een abi. Veel abi's zijn in Turkije geboren, hebben daar gestudeerd en zijn vervolgens door de beweging naar Nederland gehaald. Het zijn sympathieke mannen met gezag en aanzien, zeggen de geïnterviewden.

'De abi's waren altijd geïnteresseerd', zegt de werkloze kok. 'Ze vroegen naar je kinderen. Als je problemen had, kon je altijd contact met ze opnemen.'

Tijdens de huiskamerbijeenkomsten dragen de abi's religieuze teksten voor. De meeste geïnterviewden noemen de Risale-i Nur, een reeks boeken van de Turkse islamgeleerde Said Nursi. Gülen liet zich door zijn interpretatie van de Koran inspireren. In sommige groepen kwam ook het werk van Gülen zelf ter sprake. Zo herinnert Soygül zich dat ze in de jaren negentig luisterden naar de preken die hij hield in Izmir. 'Die werden opgenomen en verspreid via cassettebandjes.'

Murat Eren, autoverhuurder: 'Sommige ondernemers gingen kapot aan de donaties. Mijn baas had drie vestigingen, nu heeft hij nog maar één winkel over'. Beeld Freek van den Bergh/de Volkskrant

Eren herinnert zich dat zijn abi ook vaak 'zielige verhalen' vertelde over Afrika. Daar deed de Gülenbeweging goed werk, maar het was nog niet genoeg - zeker als je het vergeleek met de christelijke organisaties. 'Vaak zei de abi dat er veel meer geld nodig was.'

Veel van de geïnterviewden vielen voor de beweging vanwege de kijk op het geloof en de aandacht voor onderwijs en goede doelen. Maar er waren ook andere voordelen. Zo memoreert de docent dat hij in zijn studententijd allerlei reisjes maakte. 'Voor studenten met potentie was het vervoer gratis, het verblijf gratis en het eten gratis. We zijn naar Amsterdam geweest. En naar Hamburg.'

Anderen profiteerden ook. Ondernemers gaven elkaar kortingen en opdrachten. Als je op reis was naar het buitenland, kon je vaak in een internaat van de beweging slapen. En in Rotterdam zat een rijschoolhouder die precies wist welke vragen er op het theorie-examen aan bod zouden komen, zodat je eenvoudig zou slagen.

Kleine zaaltjes

Murat Eren herinnert zich hoe hij met zijn baas mee mocht naar Turkije. Die wilde daar een nieuwe productielijn opzetten voor T-shirts en spijkerbroeken. 'Via onze abi waren we in contact gekomen met textielondernemers in Turkije, die ook gelieerd waren aan Gülen. Dat waren eerlijke mensen, ze hebben ons daar echt wegwijs gemaakt. Dat was prettig. Zakendoen in Turkije is niet altijd eenvoudig.'

Geld haalde de beweging op in zaaltjes. De zeven geïnterviewden vertellen stuk voor stuk over bijeenkomsten waar abi's de aanwezigen overhalen stevig te doneren. Het gaat daarbij om de himmet, de religieuze donatie. Himmetbijeenkomsten vonden tijdens de ramadan overal in Nederland plaats.

De belangrijkste bijeenkomsten waren in Rotterdam, zeggen de zeven. Daar kwamen op verschillende avonden tussen de vijftig en honderd aanhangers en kandidaat-aanhangers van Gülen bij elkaar in het pand van de Stichting Akyazili Nederland, op een steenworp afstand van het Centraal Station.

Mesut Soygül, ingenieur: 'In de jaren '90 zag ik integere abi's. In 2010 was dat anders. Ik kwam bij een abi met een luxueus ingericht huis. Een ander reed in een Volvo V70'. Beeld Freek van den Bergh/de Volkskrant

'Het verbaasde me dat niet alle mensen van onze huiskamerbijeenkomst waren uitgenodigd', zegt Mustafa Acer (33), de garagehouder. 'Alleen de ondernemers zaten er. Een abi heeft ons die avond opgefokt om te doneren. Want de arme mensen moesten hogerop. Op een gegeven moment stak iemand een vinger op: ik geef 10 duizend. Iemand anders riep 50, iemand 60. Ik dacht: hoe kan iemand met een fietsenwinkel zoveel doneren? Dan moet je heel veel fietsen verkopen.'

Op zulke avonden harkte de Gülenbeweging duizelingwekkende bedragen binnen. Bij Akyazili stokte de teller geregeld boven het miljoen, bevestigen meerdere geïnterviewden.

De ondernemers hoefden de genoemde bedragen niet direct af te rekenen. Hun abi kwam wekelijks of maandelijks langs om het geld te incasseren. Vaak ging dat in contanten. Murat Eren, de autoverhuurder, zegt dat sommige ondernemers aan de donaties kapot gingen. 'Mijn baas had drie vestigingen, maar heeft nog maar één winkel over.'

Mustafa Acer liet zich die avond overhalen 2.000 euro te doneren. 'Ze schreven het op', zegt hij. 'Uiteindelijk heb ik 1.000 euro betaald. Maar de abi bleef achter me aanzitten, ook op het schoolplein. Op den duur probeerde ik hem te ontlopen.'

Internaten

Kinderen moeten zich goed ontwikkelen, vinden gülenisten. Daarom richtten ze overal in het land huiswerkinstituten en internaten op, waar kinderen bijles kregen. Hun kansen in het onderwijs zouden daardoor toenemen.

De afgelopen jaren was er kritiek op die instituten. Ze zouden worden gebruikt om talentvolle kinderen te werven voor de beweging. Maar volgens de docent, die zelf van 2001 tot 2003 leiding gaf aan zo'n internaat, was dat niet het belangrijkste. 'Het ging vooral om geld en aanzien.'

De beweging had de internaten nodig om te laten zien dat ze iets deden, zegt hij. 'Andere Turkse groeperingen als Milli Görüs en de Suleymanci hebben eigen moskeeën. De Gülenbeweging moest ook iets hebben. Zo konden ze aan donateurs laten zien: kijk, hier hebben we geld voor nodig. En dan gingen ze nog meer geven.'

Vaak was het geld dat door donateurs werd opgebracht helemaal niet nodig voor de internaten, zegt de docent. 'Uitwonende kinderen kregen twee keer zoveel kinderbijslag. Daarmee konden we een groot deel van de kosten dekken.' Ook wisten internaten en huiswerkinstituten subsidies binnen te halen.

Het geld dat overbleef, ging volgens de docent naar een stichting, die de beweging in elke regio had opgericht. Zo had Utrecht de Stichting Educatie Centrum Utrecht (SECU) en Den Haag de Stichting Educatief Centrum voor Allochtonen (SEVA). 'Elke stichting moest een bijdrage leveren aan het hoofdkantoor in Rotterdam. Dat hoofdkantoor was de Stichting Akyazili.'

'De abi zei dat ik honderd enveloppen moest vullen', zegt de succesvolle ondernemer. 'Elke dag belde hij om te vragen of het was gelukt. Doe je best, zei hij, we moeten het echt halen.'

De Gülenbeweging had - naast de himmetbijeenkomsten - ook andere methoden om geld op te halen. Abi's deelden enveloppen uit in de aanloop naar het offerfeest, wanneer moslims verplicht zijn te offeren. Die enveloppen moesten gevuld worden met een vast bedrag: de prijs van één schaap, de afgelopen jaren circa 100 euro. Dat schaap zou dan in Afrika worden geslacht.

Ook de baas van Murat Eren kreeg honderd enveloppen, zegt hij. 'Hij gaf mij ook een deel. Als ze allemaal gevuld waren, kreeg hij er nóg vijftig mee. Soms lukte het niet om alle offers op tijd te verzamelen. Dan zei de abi: dat geld komt later wel, we slachten die schapen vast. Sommige ondernemers vulden de enveloppen dan zelf maar.'

15 duizend gevulde enveloppen

Ook Mesut Soygül herinnert zich dat abi's benadrukten dat hun regio een bepaald bedrag moest ophalen voor het offerfeest. 'Er was druk om veel enveloppen mee te nemen', zegt hij, 'maar ik liet me nooit opjutten. Ik nam elk jaar elf enveloppen mee, ook al wist iedereen dat ik veel mensen ken. Je moet sterk in je schoenen staan.'

De succesvolle ondernemer benaderde familie, vrienden en kennissen. En ondertussen werd hij zelf ook van alle kanten gebeld. 'De abi stimuleerde anderen mij om een offer te vragen, want ik kon dat toch niet weigeren. Zo werd ik van alle kanten genaaid, waardoor ik aan het einde van de rit honderd offers verzameld had en nog eens twintig zelf betaald.'

Volgens Eren moeten er elk jaar in Nederland circa 15 duizend enveloppen gevuld zijn, anderhalf miljoen aan offergeld - grotendeels in contanten. Anderen noemen nog hogere bedragen. 'Dat zou eens onderzocht moeten worden', zegt Eren. 'Door de Fiod.'

Wat gebeurde er met al die miljoenen? Eén ding staat volgens de zeven geïnterviewden vast: het geld ging niet allemaal naar schapen en scholen.

Natuurlijk, het was verboden om die offergelden zomaar voor iets anders te gebruiken, zegt de docent. Maar via een truc konden ze een deel afromen. 'Een schaap kost hier 100 euro, terwijl het in Afrika, waar ze een groot deel van het offergeld besteden, misschien maar 35 euro kost. Het verschil houden ze zelf.'

De eigenaar van het uitzendbureau zag het gebeuren. Hij reisde met de beweging naar Somalië - op eigen kosten - en zag dat nog geen kwart van het opgehaalde offergeld aan vlees werd besteed. 'In plaats van een schaap mag je ook met zeven mensen een koe slachten. Dat deden ze daar. Elk stuk, 5 of 10 kilo vlees, kostte 23 euro. De rest van het geld ging naar de beweging. Ik was heel boos toen ik dat zag. Het offergeld moet volgens de islam allemaal naar arme mensen.'

Met het geld dat de Gülenbeweging zelf houdt, werden onder meer panden aangeschaft. Ook kregen abi's een salaris. Soms betrof dat een volledig inkomen, zegt de docent, maar als de abi in het bezit was van een verblijfsvergunning, had hij vaak al een uitkering. 'Die werd dan door de beweging aangevuld.'

Bij Mesut Soygül zorgde dat voor de eerste argwaan. 'Toen ik in de jaren negentig bij de beweging kwam, zag ik hardwerkende, integere abi's. Ze woonden in huurhuizen met tweedehands spullen. In 2010 was dat anders. Ik kwam in Amsterdam een keer bij een abi die veel beter woonde dan ik. De locatie, de inrichting, een luxe tv! Een abi in Deventer reed in een Volvo V70 met lederen bekleding. Ik ben niet gek. Om in zo'n auto te kunnen rijden, heb je een goede baan nodig.'

Piramide

Volgens Soygül, die bijval krijgt van de andere geïnterviewden, is er maar één conclusie mogelijk als je de organisatie tegen het licht houdt: integer zijn de mensen op belangrijke posities niet. Ze misbruiken hun macht, zegt hij, ten koste van de mensen die ze onder zich hebben. 'Ik noem hen dalkavuk: mensen die het eigenbelang vooropstellen.'

Het beeld dat de uittreders schetsen van de beweging, lijkt nauwelijks op het beeld dat vooraanstaande gülenisten presenteren. Die spreken zonder uitzondering over een vormeloze beweging, een netwerk van gelijkgestemden, zonder structuur en zonder leiders, bestaande uit mensen die slechts door Fethullah Gülen worden 'geïnspireerd'.

De zeven beschrijven een piramide. Daarbij wordt het fundament gevormd door eenvoudige zielen, de arbeiders, de mensen zonder kapitaal en invloed, mannen als de werkloze kok. Zij ontmoeten elkaar tijdens ontbijtbijeenkomsten. Ze mogen broodjes smeren tijdens evenementen.

Een niveau hoger zitten de mannen met geld, de ondernemers met inkomens die geplukt kunnen worden. Zij hebben huiskamerbijeenkomsten, zij financieren het bouwwerk.

Weerwoord: 'de himmet gaat giraal'

Wie moet namens een beweging die ontkent een bestuur of leider te hebben reageren op misstanden? De Volkskrant benaderde directeur Ahmet Taskan van ondernemersvereniging Hogiaf en hoofdredacteur Mehmet Cerit van Zaman Vandaag. Beiden zijn gülenist en stonden de media te woord over onrust in de Turkse gemeenschap.

Taskan benadrukt dat de beweging in Nederland geen formele structuur kent. Er is geen relatie tussen de stichtingen in de steden en er zijn geen geldstromen tussen de stichtingen. 'Elke regio doet zijn eigen ding.' Het hizmetoverleg, dat elke twee weken plaatsvindt en waarbij gülenistische organisaties als Zaman Vandaag, de Stichting Cosmicus en Hogiaf aanschuiven, heeft geen formele status in de Gülenbeweging, zegt Taskan. Hij ontkent dat er een opper-abi is die de Nederlandse tak leidt.

Ook stelt Taskan dat er geen grote bedragen aan contant geld in de beweging omgaan. 'De himmet gaat giraal', zegt hij. Het is 'totale onzin' dat er rond het offerfeest duizenden enveloppen met cash geld gevuld zouden worden. 'Er zit een formulier in zo'n envelop, waarop je aankruist hoeveel schapen je wilt offeren. Het bedrag maak je over.'

Nadat de Volkskrant met Taskan had gesproken, wilde Cerit niet meer on the record reageren.

Aanvullingen en verbeteringen: In bovenstaand weerwoord staat dat bij het hizmetoverleg gülenistische organisaties als Zaman Vandaag, de stichting Cosmicus en Hogiaf aanschuiven. Die uitspraak wordt toegeschreven aan Ahmet Taskan, directeur van de ondernemersorganisatie Hogiaf. Taskan heeft gezegd dat gülenisten uit die organisaties op persoonlijke titel deelnemen aan dat overleg.

Daarboven komen de abi's. Er zijn abi's die huiskamerbijeenkomsten leiden, abi's die regio's besturen en abi's die verantwoordelijk zijn voor een sector. Zo is er een abi voor onderwijs, media en het bedrijfsleven.

Deze laatste groep abi's - die zelf steevast ontkennen een hoge functie in de beweging te bekleden - voerden de afgelopen maanden officieus het woord namens de gülenisten. Denk aan hoofdredacteur Mehmet Cerit van Zaman Vandaag en voorzitter Ahmet Taskan van ondernemersvereniging Hogiaf.

Toch vormen zij niet de top van de Nederlandse piramide, zeggen enkele geïnterviewden. Volgens de docent staan er 'nog een paar mensen' boven. 'Hen zul je nooit zien, maar zij bepalen wat de anderen zeggen.'

'Ik was werkloos. Ze hebben mij gezegd: jij bent kok, waarom ga jij niet een zaak openen? Ik heb geld geleend via een bank, en begon een grillroom in Charlois. Ik droeg geld af aan de beweging: 6.000 euro in vijf jaar.

Hoofdredacteur Mehmet Cerit van de in Rotterdam gevestigde Nederlandse editie van Zaman Vandaag. Beeld anp

'Bijna elke dag kwamen mensen van de beweging eten. Ze wilden wel iets betalen, maar nooit wat het gekost had. Had ik ze voor 200 euro eten gegeven, kreeg ik 100. Ik kon niet makkelijk nee zeggen. Ze waren aardig voor mij.

'Ook gaf ik eten aan een internaat van de beweging. Elke week negen of tien pizza's. Voor de jongens in het huis, die de hele nacht lezen. Ik kreeg geen geld. Terwijl mijn vrouw hard werkte en mijn beide kinderen ziek zijn.

'Toen kwam het offerfeest. De abi belde: jij gaat 100 euro betalen voor het offerfeest. Ik moest ook Eneco nog betalen. En de huur. Dus ik vroeg of ik later kon betalen. Hij antwoordde: jij betaalt ons, dan zal Allah jou betalen. Toen werd ik een beetje boos.

'Ze hebben mijn bedrijf kapotgemaakt. Ze bleven zeggen dat ik van alles voor ze moest doen. En steeds moest ik betalen. Het voelde als de maffia. Mijn vrouw zei dat ik moest stoppen. Ze vroegen waarom ik niet meer kwam, zeiden dat ik geen goede moslim was. Ik zei: ik ben wel een goede moslim, alleen niet meer bij jullie. Na een tijdje stopte het.'

Misbruik

De idealen waar de Gülenbeweging ooit mee begon, raken steeds meer op de achtergrond, blijkt uit de verhalen. In de jaren negentig draaide het nog om het helpen van de ander en het verheffen van het volk. Na de eeuwwisseling veranderde dat. Toen ging een kleine elite misbruik maken van de vrijgevigheid van anderen.

'En als een ideële beweging haar idealen verliest', zegt Mesut Soygül, 'dan verdwijnt de levensvatbaarheid.'

Maar is dat het hele verhaal? Er circuleren al jaren geruchten over geheime doelstellingen van de beweging. Fethullah Gülen zou de Turkse staat omver willen werpen, de sharia willen invoeren, een nieuw Ottomaans rijk willen stichten. Wat weten de zeven daarvan?

Het antwoord is even eenvoudig als onbevredigend. Ze hebben in de tijd dat ze actief waren bij de beweging niets van zo'n groter doel gemerkt. Wel zitten de mannen sinds hun vertrek met vragen. Wat moet de beweging met al dat geld? Sticht de beweging wereldwijd scholen om later invloed uit te kunnen oefenen in die landen? Waarom moeten kinderen in Afrika Turks leren?

Sinds de mislukte coup is de argwaan toegenomen. De meeste geïnterviewden zijn ervan overtuigd dat Gülen of zijn volgelingen er iets mee te maken hebben. Sommigen denken dat de beweging nauwe banden heeft met buitenlandse inlichtingendiensten, zoals de Amerikaanse CIA. Maar uiteindelijk heeft niemand bewijzen. Ze komen er geen van allen uit.

Internaat

Ze stapten er alle zeven uit. Mustafa Acer, de garagehouder, omdat de beweging voor zijn gevoel alleen om geld draaide. De eigenaar van het uitzendbureau omdat veel donatiegeld niet bij goede doelen terechtkwam. En de succesvolle ondernemer nadat hij met eigen ogen gezien had dat er op de Gülenscholen in het buitenland geen arme kinderen rondliepen, maar zonen van ministers en dochters van artsen.

Bij de meesten verliep het vertrek redelijk geruisloos. 'Ze hebben me nog een paar keer uitgenodigd voor een huiskamerbijeenkomst', zegt Eren, 'maar op den duur stopte dat.'

De docent ondervond de meeste problemen. In 2004 raakte hij met zijn superieuren in conflict toen hij weigerde de lerarenopleiding te gaan doen, zoals ze voor hem bedacht hadden. 'Vervolgens ontdekte de abi dat ik een vriendin had. Hij vond dat ik met haar moest trouwen. Dat wilde ik niet. Het liep zo uit de hand dat ik eruit ben geschopt.'

Dat was heftig, zegt hij. 'Ik woonde in het internaat, dus ik moest weer bij mijn ouders intrekken. En bij wie kon ik terecht? Ik herinner me dat ik een Nokia had met honderd namen in het adresboek. Maar ik kon niemand bellen. Iedereen hoorde bij hen.'

Basisschool de Witte Tulp in Amsterdam, een Gülenschool. Beeld Aurélie Geurts

Wat hem achteraf het meest verbijstert, zijn de leugens. 'Al die mensen die blijven beweren dat ze zich alleen maar door Gülen laten inspireren, dat er geen formele organisatiestructuur is en dat al die stichtingen niets met elkaar te maken hebben. Die ontkenning van de ware aard - dat maakt het dubieus.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden