De grote verleider

Directeur Ernst Veen van De Nieuwe Kerk en de Hermitage Amsterdam gaat met pensioen. Er was kritiek op zijn succesvolle exposities. Later volgde erkenning. Veen over zijn vele gezichten en over 30 jaar cultureel ondernemerschap.

De werkkamer van Ernst Veen (64) in De Nieuwe Kerk in Amsterdam is een historische plek. In het kantoor staan en hangen de relikwieën die verwijzen naar zijn directeurschap van De Nieuwe Kerk en de Hermitage Amsterdam. Een paar foto's met de koningin, een cheque van de Postcodeloterij ter waarde van 500 duizend euro en een schitterend schilderij van Ferdinand Bol. Plus een prent van de Amstelhof, het eeuwenoude verzorgingshuis aan de Amstel, dat door zijn toedoen in 2009 een dependance werd van de Hermitage in St. Petersburg. In een paar jaar verbouwd, binnen het budget. Hij kreeg van alle kanten lof.


Dat was in het begin van zijn carrière wel anders. Veen werd, nadat hij in 1981 bij De Nieuwe Kerk was begonnen, lange tijd gezien als de maker van lichtvoetige tentoonstellingen als Het Rijk der Scythen, De Schatkamer van San Marco en Koninklijke Pracht in Goud en Zijde. Commercieel succesvol, inhoudelijk flinterdun. Veen kreeg het aura een populist te zijn die veel, heel veel bezoekers trok met exposities die toch niet helemaal serieus werden genomen.


De waardering kwam bij de presentatie en realisatie van de Hermitage Amsterdam. Hier stond een cultureel ondernemer die, in tijden dat de bodem van de subsidiepotten zichtbaar werd, zijn eigen geld had weten binnen te halen. Een entrepreneur die een groot Russisch museum had verleid met hem in zee te gaan. De opening, door koningin Beatrix en de Russische president Medvedev, betekende de kroon op zijn werk. En het behalen van zijn grote gelijk.


Op 1 november vertrekt hij als directeur van De Nieuwe Kerk en de Hermitage. De man met de vele gezichten - domineeszoon, aanhouder, charmeur, populist, kamerheer, vriend van Rusland - gaat met pensioen. Wat niet wil zeggen dat hij op zijn lauweren gaat rusten. 'Men kan mij inhuren. Maar niet voor een fles wijn. Ook niet voor twee.'


Domineeszoon

'Ik wil af en toe herinnerd worden aan het bestaan van dat boek, de Bijbel. Het geeft voorbeelden van hoe we met elkaar zouden moeten omgaan. Als je naar die voorbeelden leeft, krijgen we misschien een wat aangenamer samenleving. Dat denken zit in mijn genen. Mijn moeder zei: 'We zijn allemaal, voor even, reizigers op deze planeet. Maak er wat van.


Mijn vader was dominee, mijn grootvader, mijn overgrootvader. Verhalen vertellen heb ik van huis uit meegekregen. Tentoonstellingen maken, dat is het vertellen van verhalen. Via kunst en cultuur vertellen we hier in De Nieuwe Kerk over andere landen, over wereldreligies. Over Marokko, Turkije, Afghanistan. We hebben de islam getoond, het boeddhisme, binnenkort het Jodendom. Om een bijdrage te leveren aan kennis van andere culturen, en daardoor begrip. Als je meer van elkaar weet en begrijpt, kan dat leiden tot een betere omgang met elkaar.


De tentoonstelling over Marokko opende een maand na de moord op Theo van Gogh. Die werd gepleegd door een Marokkaan, zoals we allemaal weten. Het was een gespannen tijd. Sommige mensen wilden de expositie afgelasten. Nee, heb ik gezegd, juist nu, juist nu. Nederlanders en nieuwe Nederlanders ontmoetten er Marokko, de geschiedenis en de cultuur. Daar heb je wat aan, het is niet vrijblijvend. Natuurlijk, ik weet te goed dat de ettertjes, die er ook zijn, opgepakt en gestraft moeten worden. Geen enkele twijfel. Maar berusten in het onbegrip, in de xenofobe sfeer die nu in Nederland heerst? Ik ben niet ontmoedigd. Miljoenen bezoekers zijn hier geweest, we hebben een bijdrage geleverd. We moeten ermee doorgaan, vanuit onze kracht.


In het geloof ben ik zoekende. Het ebde weg, om later terug te keren. Ik verloor een broertje en een zusje, dat kon ik niet rijmen met het bestaan van God. Nu ga ik regelmatig met een vriend mee naar de Obrechtkerk. Ik ben niet katholiek, maar de liturgie is er prachtig, net als de muziek.'


Kerkmeester

'De Nieuwe Kerk is in de jaren zeventig voor 65 miljoen gulden gerestaureerd. Toen de Hervormde Gemeente het gebouw afstootte, wist de gemeente Amsterdam niet wat ermee te doen. Er dreigde het nachtmerriescenario van een gebouw dat eerst jaren in de steigers had gestaan, om daarna vaker dicht dan open te zijn. Een groep verontruste burgers richtte de Stichting Nieuwe Kerk op, die het gebouw pacht voor 1 gulden per jaar, nu 1 euro. Het uitgangspunt was mensen met elkaar in contact te brengen door middel van kunst en cultuur. De stichting heeft de lusten en de lasten. Ik begon hier in 1981, midden in een zware recessie. Van overheidssteun kon geen sprake zijn. Maar er moest brood op de plank en het licht moest blijven branden. Hoe kan ik het publiek binnen krijgen, was de vraag. Je hebt een plan, het moet kostendekkend zijn, anders ga je over de kop.


Ik ben toegankelijke, laagdrempelige tentoonstellingen gaan maken, voor iedereen. Zo krijg je eigen inkomsten binnen. Maar toch kunnen die nooit alle kosten dekken. Dus moet je inventief en creatief zijn in het vinden van partners. Daar steek ik veel tijd en energie in, al is praten over geld het vervelendste onderdeel van mijn werk. Mijn studie economie heb ik afgebroken, ik was daar niet geschikt voor. Mijn diploma heb ik behaald op de sociale academie. Maar inderdaad, er zit iets in van koopman en dominee.'


Netwerker

'Alles is mensenwerk. Verdiep je in mensen en krijg die mensen mee. Als ik enthousiast ben, dan is het zichtbaar. En dat noemen ze, ik zeg het met bescheidenheid, passie. Maar het leven is ook strategie. Het klinkt wat koud, maar het is nadenken over hoe je iemand benadert, hoe je iemand meekrijgt, hoe je iemand kunt vasthouden. Ik ben er eerlijk in: ik hou erg van pianomuziek, ik ga naar de serie Meesterpianisten in het Concertgebouw, en ik weet dat ik daar mensen ontmoet die uiteindelijk sponsor worden. Omdat we iets gemeenschappelijk hebben.


Ik weet hoe ik bij mensen binnen moet komen. Als ik naar bedrijf X ga, dan verdiep ik me daarin, dan lees ik het Financieele Dagblad nog net iets beter. En als je het partnerschap eenmaal binnen hebt, moet je in goede maar ook in slechte tijden af en toe van je laten horen. Met een telefoontje, een sms'je. Dat is de maintenance van je relatie, het onderhoud. Dat moet je ten aanzien van je eigen vrouw doen, maar ook met degene die je nodig hebt. Men vertrouwt mij snel. Dat moet je ook waarmaken. Ik kan het presenteren, maar mijn vrouw is mijn ghostwriter. Het is een samenspel. Ik spreek op sponsoravonden, daar denk ik over na, ik kom niet met clichéverhalen. Ik lever het materiaal, mijn vrouw verdiept zich erin en ze schrijft de speeches. Daar is ze heel goed in. Als officier van justitie heeft ze heel veel requisitoirs geschreven. We zijn een ideale combinatie.'


Aanhouder

'De dans van Matisse heeft zes weken in de Hermitage Amsterdam gehangen, tijdens Van Matisse tot Malevich. Aanvankelijk mocht hij helemaal niet weg uit St. Petersburg van Mikhail Piotrovski, de directeur van de Hermitage. Maar dan reis ik tóch nog een keer af naar Rusland. En dan ontdek ik dat het precies honderd jaar geleden is dat het schilderij is gemaakt. Let's give him a birthday, zei ik tegen Piotrovski. Zo praat ik dan, over a birthday. Oké, zei hij, voor de verjaardag sta ik dat toe. Dat is weten hoe je mensen kan inpakken. Manipuleren? Ze zijn er zelf bij. En mijn vriendschap met Piotrovski is echt, die band tussen hem en mij bestaat al twintig jaar.


Ik wilde een fragment van de Dode Zee-rollen tonen in de tentoonstelling over het Jodendom, die we binnenkort openen. Maar ik kreeg geen toestemming, ze zijn zeer kwetsbaar. Ik ben naar Jeruzalem gereisd om de directeur te ontmoeten. Het beste is live, je moet elkaar in de ogen kunnen kijken. En, nou ja, dat klikte. Dus dat fragment zal hier te zien zijn. Natuurlijk, daar trek je publiek mee, dat weet ik heel goed.'


Kamerheer

'Er zijn 15 kamerheren van de koningin, in de provincies en de drie grote steden. Je solliciteert er niet naar, het overkomt je. Je bent toegevoegd aan de cirkel rond de koningin, aan wie je gevraagd en ongevraagd advies mag geven. Ja, ze is mijn buurvrouw op de Dam, ik heb haar vaak uitgenodigd bij openingen, maar laten we duidelijk zijn: het is 'majesteit' en 'u'. Soms word ik gevraagd haar te begeleiden als ze incognito een bezoek brengt aan bijvoorbeeld het Holland Festival. Mijn vrouw mag dan ook vaak mee.


De koningin is heel kunstminded, ze heeft oprechte belangstelling voor dans, muziek, beeldende kunst. Dat ze niet gecharmeerd is van de bezuinigingen is algemeen bekend. Op haar manier zal ze daar ook haar gedachten over uiten. Ze heeft staatssecretaris Halbe Zijlstra van Cultuur daar ook weleens onder vier ogen over gesproken.'


Cultureel ondernemer

'Bij De Nieuwe Kerk worden wij er voor gestraft. We worden gezien als het grote voorbeeld van cultureel ondernemerschap. Maar de motor om privaat geld binnen te halen, ons startgeld, is een subsidie van 2 ton van het Rijk. Zijlstra wil die intrekken. Hij zegt dat we alles uit de markt kunnen halen. Maar als dat zo was, hadden we het allang gedaan.


In de exploitatie van de Hermitage zit geen cent subsidie. Wel in het opknappen van het gebouw, daar ben ik heel dankbaar voor. Rutte is er, voor hij premier werd, twee keer geweest om te praten over cultureel ondernemerschap. Ik ontmoette hem laatst weer bij een etentje. Het probleem van Den Haag is het gebrek aan visie op wat ze willen met kunst en cultuur. Zijlstra maakt niet duidelijk welke rol die zouden moeten vervullen. Maar de wake up-call is welkom. Instellingen worden gedwongen over hun bestaansrecht na te denken. Wij hebben intern al gesproken over waar De Nieuwe Kerk en de Hermitage over 10, 15 jaar willen staan.


Ik ga met pensioen, maar zal niet helemaal stoppen met werken. Ik ga drie dagen per week meedenken over cultureel ondernemerschap en projecten. Als mensen mijn ervaring en netwerk willen gebruiken, wil ik dat graag doen, tegen betaling uiteraard. Het wordt waarschijnlijk een BV. Van Ernst W. Veen, Meedenker.'


Vriend van Rusland

'Nelleke Noordervliet heeft ontdekt dat hier, in deze kamer, door de diaconie van de Hervormde Gemeente, is besloten tot de oprichting van een huis voor hulpbehoevende vrouwen. Dat is de Amstelhof geworden, en nu de Hermitage. Ik werd door de Hervormde Gemeente gevraagd of ik een idee had voor het gebouw. Ik heb Piotrovski meegenomen naar de binnenplaats en hem voorgesteld een satellietmuseum te beginnen. A crazy but fantastic idea, zei hij.


De band met de Peterburgse Hermitage gaat 20 jaar terug. Ik kwam er in 1991, vlak na de val van het communisme. Ik was overweldigd door de rijkdom van de collectie, en geschokt door de achterstanden in het onderhoud. De regen kwam door het dak in de zalen terecht. We hebben vanuit Nederland veel bijgedragen aan het opheffen van die achterstanden.


Ik ga de komende jaren helpen de band tussen Rusland en Nederland te intensiveren. Misschien door in Nederland een Ruslandhuis op te zetten, en omgekeerd. Ik vind het fascinerend dat tijdens mijn diensttijd de Sovjet-Unie de grote vijand was, en dat ik nu, het klinkt misschien onbescheiden, er voor mijn werk voor de 77ste keer naartoe ga.


Rusland is op dit moment geen voorbeeld van hoe wij vinden dat een democratie zou moeten zijn. Al die rijke Russen, als die maar iets meer zouden doen. Maar laten we niet generaliseren, er zijn genoeg interessante en hoopvolle Russen, die streven naar andere structuren.'


Populist

'Het is zeker zo dat het publiek een beeld heeft van wat een typische Nieuwe Kerk-tentoonstelling is. Maar dat is niet populistisch. De exposities zijn altijd georganiseerd vanuit het idee van de kennismaking. We hebben niet de pretentie volledig te zijn. Maar het moeten wel bijzondere objecten zijn die we laten zien. Ook cultuurhistorisch. Natuurlijk kijken we naar de titels van onze exposities. Dat we niet weer kiezen voor 'Het goud van dit of dat'.


We horen ook wel het verwijt dat we van de Hermitage in St. Petersburg alleen maar de winkeldochters krijgen. Fabeltjes. Bij de Rubens-tentoonstelling die er nu staat, hebben we bijna alle topwerken gekregen. En bij de pioniers van de moderne kunst hebben ze ons zelfs alle werken uit de vaste opstelling gegeven. Die vullen ze dan zelf weer aan met werk uit depot. Ze zijn er trots op hun kunst in Amsterdam te kunnen laten zien.


We maken tentoonstellingen vanuit ons eigen idee. Er wordt ons niets opgelegd. Ik heb ook nooit gezegd dat de Hollandse meesters uit Rusland hier niet zullen komen omdat dat te veel concurrentie met het Rijksmuseum zou betekenen. Het zal vast wel een keer gebeuren.'


Plannenmaker

'Mijn plan voor een Arabisch centrum, à la het Institut du Monde Arabe in Parijs, ligt door de tijdgeest nu in een la. Ik ben realist genoeg om te weten dat daar door de politieke constellatie en de economische crisis nu geen geld voor is. Het is wachten op het juiste moment. Ook jeuken mijn handen als ik denk aan het marineterrein dat over een paar jaar vrij komt in Amsterdam. Wat een mogelijkheden liggen daar, ook voor cultuur. Ik zeg altijd: wees realistisch, blijf dromen. Als er een van de tien dromen slaagt, is dat al fantastisch. Als je geen dromen hebt, ben je een grijze man.'


Strijd om de Amstelhof

Ernst Veen was niet de enige met een plan voor de Amstelhof, het verpleeghuis waar de Hervormde Gemeente in de jaren negentig een nieuwe bestemming voor zocht. Ook de stichting Amstelhof 2000 dacht mee. Die stichting stond onder voorzitterschap van hoogleraar Victor Halberstadt, met onder anderen Martijn Sanders (toenmalig directeur van het Concertgebouw) en Ronald de Leeuw (toenmalig directeur van het Rijksmuseum) als leden. 'Ook Ernst Veen was hierbij gevraagd', aldus De Leeuw per e-mail. Onder meer de mogelijkheid er een Nationaal Historisch Museum te vestigen, kwam aan de orde. Een geschiedkundige bestemming was ook al geopperd door jonkheer Jan Six van Hillegom, de overbuurman van de Amstelhof. Maar toenmalig directeur Pauline Kruseman van het Amsterdams Historisch Museum voelde niets voor een verhuizing. De Leeuw: 'Vervolgens kwam Veen - inderdaad los en tot verrassing van het bestuur van de stichting - met zijn eigen Hermitage-plannen, waarbij hij bovendien meldde dat die geheel extern gefinancierd zouden worden. Daarmee was de historische optie meteen van de baan.' Is Veen er met de Amstelhof vandoor gegaan? Niets is minder waar, zegt hij stellig. 'Ik heb een keer met Six gepraat, maar ik zag niets in zijn plannen. Van de stichting Amstelhof hoorde ik pas later. Ik heb daar nooit een vergadering meegemaakt, ik zat niet in die club.'


Hoogtepunt...

'De opening van de Hermitage', roept Ernst Veen zonder aarzeling als hem naar het hoogtepunt uit zijn 30-jarige directeurschap wordt gevraagd. 'Het is de verwondering dat het is gelukt. Er was aanvankelijk een hoop scepsis. Dat het niet zou lukken. Maar stap voor stap is het er gekomen. Toen er eenmaal beweging in zat, ging ik door. Ik laat me niet tegenhouden. Belangrijk was ook dat de financiële structuur er stond voordat de recessie begon. Noem het het engeltje dat op mijn schouder zat.'


... en dieptepunt

Over het dieptepunt is Veen even duidelijk: in 2004 maakten de Marokkaanse autoriteiten bezwaar tegen een kaartje in de catalogus bij de Marokko-tentoonstelling in De Nieuwe Kerk. Daarop was namelijk de West-Sahara als een apart land getekend, terwijl de Marokkanen het als hun eigendom zien. Ze eisten een verandering in de catalogus. Veen stemde er in toe. En deed dat drie jaar later ook toen de Turkse overheid rectificaties eiste in de catalogus bij de expositie Istanbul. De Stad en de Sultan. Daarin werd geschreven over de Armeense genocide en homoseksualiteit in Turkse badhuizen. 'Twee keer heb ik iets moeten toegeven. Dat is niet sterk. Maar ik wilde de tentoonstellingen door laten gaan. Het was een kans om een groot publiek te bereiken. Er zijn uiteindelijk veel Marokkanen en Turken op af gekomen. Dat is belangrijk.'


Opvolger

Per 1 november is Cathelijne Broers (1968) de opvolger van Ernst Veen als directeur van De Nieuwe Kerk en de Hermitage Amsterdam. De aankondiging van haar aanstelling liet langer op zich wachten dan gepland. Een van de redenen: in juni werd Broers op de Stadhouderskade in Amsterdam door een motor geschept. Ze had een zware hersenschudding. Broers is al sinds 2002 als adjunct-directeur werkzaam bij De Nieuwe Kerk. Een jaar later ook voor de Hermitage. Ze studeerde kunstgeschiedenis en bedrijfskunde. Veen over Broers: 'Ik ben ontzettend blij dat zij het is geworden. Ze was de beste, ook van alle externe kandidaten.'


CV Ernst Veen

1946 Geboren in Wadenoijen


1968-1970 Afgebroken studies economie in Amsterdam en Londen


1970-1974 Studie Sociale Academie in Amsterdam Cultuur


1973-1974 Hoofdbestuur PPR


1973-1981 Coördinator van politiek-cultureel centrum De Populier in Amsterdam, voorloper van De Balie


1981-2011 Directeur Nationale Stichting De Nieuwe Kerk in Amsterdam


2003-2011 Directeur Hermitage Amsterdam


2005-heden Kamerheer van Hare Majesteit de Koningin


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden