De grote gokmachine is kapot

Geld, daar kun je in Amerika makkelijk aan komen. Bij de kassa van een kledingwinkel of een drogist wordt je een creditcard aangeboden....

Philippe Remarque

Wie een huis bezat, kon het ook makkelijk te gelde maken. Veel Amerikanen namen een nieuwe hypotheek om aan geld te komen, bijvoorbeeld om hun creditcardrekeningen te betalen. Omdat de huizenprijzen toch bleven stijgen, konden ze gerust wat risico nemen, zeiden de hypotheekadviseurs.

Venus Williams (‘Ik heet zoals de tennisster, maar ik heb niet haar geld’) nam zo’n hypotheek. ‘Het was zes procent rente, zei die adviseur. Maar ik merkte pas later, toen mijn man dood was, dat het een variabele rente was.’ Nu moet ze veel meer betalen, terwijl het huis in waarde is gedaald. Had ze dat dan niet van te voren kunnen weten? ‘Die man zei er niets over. En de hypotheekvoorwaarden, de kleine lettertjes, dat is een soort gouden gids. Dat kun je niet allemaal lezen.’ Ze is nu verwikkeld in een beslagprocedure, zoals miljoenen Amerikanen.

Kaartenhuis
De onbetaalde hypotheken van mensen als Williams bleken de onderste kaart die uit het kaartenhuis wordt weggetrokken. Want sinds de deregulering van de jaren negentig handelde Wall Street grif in hypotheekschulden. En was daarbij al net zo gulzig en risicobereid als de kleine hypotheekhouders. Gerenommeerde investeringsbanken speculeerden met grote hoeveelheden geleend geld. Op het hoogtepunt, vorig jaar, leenden ze gemiddeld 32 dollar voor iedere dollar die ze bezaten.

Nu de Amerikaanse huizen- en schuldenzeepbel is geklapt, zijn ze gevloerd. Lehman Brothers failliet, Merrill Lynch overgenomen en Morgan Stanley op zoek naar een bieder. De bovenkant van het kaartenhuis is naar beneden gekomen.

Hoe komt het toch dat de Amerikanen zo makkelijk op krediet leven? Volgens krediet- en faillissementsspecialist Adam Levitin van Georgetown University is de huidige generatie Amerikanen ‘verslaafd aan geld uitgeven’. ‘Grof gezegd willen ze gelijke tred houden met de buren en een even mooie auto hebben. Er is hier geen cultuur meer van sparen.’ Het spaarquotum (deel van het inkomen dat niet wordt geconsumeerd) zweeft in de VS al jaren rond de 0, terwijl het 25 jaar geleden nog elf procent was, zoiets als in Nederland.

De meeste creditcardbezitters betalen niet af wat ze maandelijks uitgeven, maar schuiven de schuld vooruit. ‘Risico nemen en ondernemerschap zijn diep geworteld in de Amerikaanse cultuur’, zegt Levitin. Schulden horen daarbij. ‘Onze founding fathers zaten diep in de schulden. Enkelen van hen werden er zelfs voor opgesloten.’

Het brengt de Amerikaanse economie veel goeds: zonder de bereidheid grote risico’s te nemen en ook failliet te gaan, waren er lang niet zoveel innovaties geweest. De creditcards werken als smeerolie voor de huidige economie, die wordt aangedreven door persoonlijke consumptie. Maar er is een duidelijke keerzijde, zegt Levitin. ‘Als je te veel schuld hebt, werk je alleen nog voor je crediteuren.’ Dit jaar hebben al 1,1 miljoen Amerikanen hun faillissement aangevraagd bij de rechter. Sinds de zomer van 2007 hebben meer dan 770 duizend huizenbezitters hun huis terug moeten geven.

Kredietexplosie
De Amerikaanse volksaard is hiervoor geen afdoende verklaring, zeggen specialisten. ‘Zo’n groot verschil tussen mensen is een zeldzaamheid. Het komt door de instituties en de regelgeving’, zegt Robert Lawless, hoogleraar faillissementsrecht aan de universiteit van Illinois. De afgelopen decennia, zegt hij, is er een ‘explosie in consumptiekrediet’ geweest.

Het was het onbedoelde gevolg van een Supreme Court-beslissing, waardoor geldverstrekkers hogere rentes konden vragen. Daar kwam de grote dereguleringsgolf van de jaren negentig achteraan. Het werd steeds makkelijker om aan krediet te komen voor nieuwe groepen mensen die voorheen als te riskant werden gezien.

‘Bush wilde een natie van huiseigenaren en negeerde alle veiligheidsmaatregelen. Alan Greenspan (jarenlang de chef van de Centrale Bank) deed er aan mee. Hij was tegen regulering’, zegt Kathleen Day van het Center for Responsible Lending, een onafhankelijk instituut dat pleit voor strengere regels en meer bescherming.

Day’s instituut wijst met de beschuldigende vinger naar de hypotheekmakelaars, die hypotheken met variabele rentes en allerlei verbogen gebreken aanboden. ‘Het was heel verleidelijk voor mensen. Niemand vertelde ze wat er precies zou gaan gebeuren.’ Hypotheekadviseurs kregen volgens Day en andere specialisten meer commissie voor klanten die boven hun vermogen leenden, omdat die meer rente moesten betalen wegens hun geringere kredietwaardigheid.

‘Het ging er helemaal niet meer om of de klant ooit in staat zou zijn tot terugbetalen, integendeel. Het was een krankzinnige mentaliteit’, zegt Day. Bovendien blijkt uit onderzoek dat zes op de tien leners wel degelijk kredietwaardig waren, maar ten onrechte zo’n duurdere ‘subprime’-hypotheek in de maag gesplitst kregen. Zelfs de ex-voorzitter van de Hypotheekbankenvereniging geeft nu toe dat geldverstrekkers en adviseurs de klanten zijn ‘vergeten’, omdat ‘geld verdienen en commissie belangrijker waren’. Ook Centrale Bankchef Ben Bernanke spreekt over ‘oneerlijke’ en ‘bedrieglijke’ hypotheken. Het zijn vooral zwarte Amerikanen en andere minderheden die hier in trapten, en nu in problemen verkeren.

Dezelfde lager opgeleiden kampen met hoge creditcardschulden of vergalopperen zich bij de Payday-lenders. De bedrijven voldoen aan de wet als ze hun trucs en verborgen kosten maar openbaren aan de klant. Als die de kleine lettertjes niet leest, is dat zijn eigen verantwoordelijkheid.

De Amerikaanse politiek heeft weinig aan consumentenbescherming gedaan. Alleen voor militair personeel geldt een maximale rente van 36 procent, wat de excessen van payday lending voorkomt. Waarom krijgen gewone burgers die hulp niet? De specialisten wijzen erop dat de financiële industrie een van de agressiefste lobby’s in Washington is, en meer geld bijdraagt aan campagnefondsen van politici dan enige andere branche.

Neem de faillissementswet uit 2005, volgens hoogleraar Lawless ‘een schoolvoorbeeld’ van een gekochte politieke beslissing. De wet is in basis geschreven door de zelfde creditcardbedrijven die er nu van profiteren. Hun schuldenaars blijven langer in de zogeheten ‘sweatbox’ zitten, waarin ze hoge rente moeten blijven betalen aan de creditcardbedrijven. Democraten en Republikeinen stemden voor. Een van hen was senator Joe Biden, Obama’s running mate. In zijn staat Delaware zitten veel financiële bedrijven die hem steunen.

Op de trein stappen
Econoom Christian Weller van de denktank Center for American Progress, zat zelf een paar jaar geleden tegenover een hypotheekmakelaar omdat hij een huis wilde kopen. ‘Zij was een voormalige kleuterleidster, en ze zei tegen mij en mijn vrouw, beiden economen, dat we makkelijk risico’s konden nemen, omdat de huizenprijzen al tien jaar lang met 10 tot 15 procent per jaar stegen. Er is dan druk om ook op die trein te stappen.’

Weller deed het niet, maar hij heeft alle begrip voor de miljoenen die wel meededen. Hij ziet vooral de economische dwang waaronder ze leven. ‘Hoe kan een hele bevolking zich onverantwoordelijker gedragen dan andere volkeren of de generaties voor hen? Het komt door de economische basis.’

Hij rekent voor hoe gezinnen vanaf de recessie van 2001 steeds minder geld te besteden hadden. Ondanks economisch herstel bleven ze banen, pensioenopbouw en ziektekostenverzekering verliezen. ‘Maar de huizenprijzen stegen. Dus was het erg verleidelijk om het eigen huis als pinautomaat te gebruiken.’ Het waren volgens Weller hetzelfde blinde optimisme en de groepsdwang die ten grondslag lagen aan wat er in de bankwereld gebeurde. Op Wall Street werd gegoocheld met nieuwe financiële instrumenten die zo ingewikkeld waren dat weinigen de risico’s begrepen. ‘Er was al heel lang geen grote financiële crisis geweest. En als alle concurrenten het doen, moet jij ook wel.’

Bovendien werden er gigantische bedragen mee verdiend. ‘Een zeepbel is pas een zeepbel als hij uiteenspat. Iedereen denkt: als de markt deze prijs betaalt, moet hij wel juist zijn.’ Juist daarom ziet Weller het gebrek aan regulering, de passiviteit van Alan Greenspan en ‘de complete onwetendheid’ in de regering-Bush over deze mechanismen als de belangrijkste fouten die zijn gemaakt.

Dag van de afrekening
Nu is het in Amerika de ochtend na het wilde feest, als slechts glasscherven, verschaald bier en bonkende koppijn resten. Een land dat op alle niveaus boven zijn stand heeft geleefd, komt tot inkeer. ‘De dag van de afrekening is gekomen’, zegt Lawless. ‘We zullen nu moeten leven met minder krediet en consumptie.’

Het is al veel moeilijker geworden om een lening of hypotheek te krijgen. Klanten moeten weer een bedrag inleggen en bewijzen dat ze genoeg verdienen. De creditcardbedrijven maken het moeilijker om al te veel geld op te nemen. American Express heeft de kredietlimiet verlaagd voor de helft van zijn tien miljoen klanten.

Op Wall Street is de grote gokmachine kapot. De macht is in een klap verschoven van de eens zo triomfantelijke investeringsbanken naar de gewone, degelijke banken die echt geld van klanten beheren. Onder economen wordt gedebatteerd of dit het einde is van een ‘zeepbel van dertig jaar’, zoals de grote investeerder George Soros deze lente in een boek stelde.

En ook de politiek is om. Terwijl Bush gedwongen is steeds verder staatsingrijpen toe te staan, roepen zijn mogelijke opvolgers John McCain en Barack Obama om het hardst om nieuwe regulering. Er moet iets aan de hand zijn, als de Republikeinse kandidaat de oorlog verklaart aan degenen die de financiële wereld ‘als een casino hebben bespeeld’.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden