DE GROTE DEPRESSIE

De sociale kassen zijn leeg en Duitsland lijkt te rekenen op een economische crisis van jewelste. Het leger werklozen omvat al 12 procent van de beroepsbevolking....

Een paar jaar geleden, op een uitzonderlijk zonnige herfstdag, voegde Alexander von Schönburg zich bij de slachtoffers die bij de implosie van de newconomy te betreuren waren. Hij werkte bij 'een van de meest gerespecteerde media-ondernemingen van het land', werd goed betaald voor de verrichting van aangename werkzaamheden, had mooie visitekaartjes, maar was, kort na 11 september 2001, opeens boventallig. Een lot dat hij deelde met een aantal jonge en evenzeer getalenteerde collega's.

Deze voelden zich schandalig behandeld door hun werkgever. Op het ene moment werden zij nog tot het aanstormend talent van de onderneming gerekend, maar op het andere moment maakten zij deel uit van het naamloze leger van werklozen. Von Schönburg had naar eigen zeggen minder moeite met de acceptatie van de lotswending. Hij kon zich nu eenmaal niet onttrekken aan de wetmatigheden van vraag en aanbod. En bovendien wekte zijn werkgever de indruk meer onder zijn ontslag te lijden dan hijzelf. Kom daar maar eens om in landen die door wildwestkapitalisten worden geregeerd. Daar worden massa-ontslagen per sms afgehandeld. Of moeten werknemers om hun arbeidsplaats loten. Op deze manier zou het Londense filiaal van een Amerikaanse investmentbank een zuivering hebben doorgevoerd: wie het cijfer nul had getrokken, mocht het pand meteen verlaten.

Nee, dan gaat het er in Duitsland - de bakermat van de sociale markteconomie - alleszins aanvaardbaar aan toe. De waardigheid van de ontslagenen wordt ontzien, en zij krijgen in eerste instantie een heel behoorlijke, aan het laatst verdiende inkomen gerelateerde uitkering. Als werkloze ontving Von Schönburg maandelijks 'het jaarinkomen van een Indiase piloot'. Maar deze generositeit zal de Bondsrepubliek zich niet lang meer kunnen veroorloven. De sociale kassen zijn leeg, en er is, volgens Von Schönburg, een economische crisis in aantocht die de Grote Depressie van de jaren dertig 'tot een kinderpartijtje zal reduceren'.

Tussenstop Von Schönburg zelf heeft overigens optimaal gebruik gemaakt van zijn gedwongen tussenstop. Hij schreef een vermakelijk zelfhulpboek voor de slachtoffers van toekomstige ontslaggolven: De Kunst van het Stijlvolle Verarmen. Daarbij putte hij rijkelijk uit de ervaringen die zijn (adellijke) familie heeft opgedaan met een verarmingsproces dat al vijf eeuwen gaande is. Tot veler verrassing, die van Schönburg zelf uitgezonderd, werd het boek een bestseller. En de auteur heeft zijn sociale neergang even onderbroken: hij is zojuist benoemd tot hoofdredacteur van het glossy magazine Park Avenue (dat als de Duitse tegenhanger van het Amerikaanse blad Vanity Fair is gepresenteerd).

De meeste werklozen reageren minder laconiek op hun ontslag. 'Ik werd geplaagd door existentiële angsten', zegt bankemployée Kerstin Ratsch, die vorig jaar oktober werd ontslagen. 'Ik had de neiging om mij te verschuilen. In het bijzijn van anderen vermeed ik het onderwerp dat mij het meest bezighield. Ik volgde cursus na cursus. Niet vanuit de verwachting dat ik daar inhoudelijk veel baat bij zou hebben, maar om te ontkomen aan het nietsdoen.'

Het ontslag was voor Rätsch nog wel enigszins te beredeneren. 'Want ik besefte dat ik met mijn specifieke vaardigheden bepaalde risico's liep. Duitsland is namelijk een land van hyperspecialismen. Als je een kwalificatie mist, kom je al snel in aanmerking voor ontslag. Wat mij echter veel meer ontmoedigde, was het gebrek aan respons op mijn sollicitatiebrieven. Vaak kreeg je de indruk dat ze niets eens waren gelezen. Als je dat een paar keer hebt meegemaakt, voel je je volstrekt gemarginaliseerd. De overheid mag in het verleden dan een verzorgingsstaat hebben opgetuigd, voor deze ervaring kun ze je niet behoeden.'

Haar 26ste sollicitatiebrief - 'uiteindelijk viel het dus nog mee' - werd met een uitnodiging voor een gesprek beloond. En tot haar eigen verbazing maakte ze kennelijk een zo deskundige indruk, dat haar een baan werd aangeboden. Niet in haar woonplaats, Berlijn. Maar een paar honderd kilometer westemee lijker, in Duisburg. Voorlopig houdt zij haar Berlijnse woning nog aan. Voor de duur van de proeftijd. Want op een vaste aanstelling durft zij niet meer te rekenen. 'Ik ben zeer negatief over de toekomst', zegt zij ten overvloede.

Dat heeft zij gemeen met Nicole Schönefeld. Tot december 2003, toen zij 'werd afgedankt' door het reisbureau waar zij 15 jaar had gewerkt, verkeerde zij nog in de veronderstelling dat de structureel hoge werkloosheid in Duitsland een nevenproduct was van die mooie welvaartsstaat. 'Het werd de mensen wel erg makkelijk gemaakt om werkloos te worden en voor langere tijd te blijven.' Ook Schönefeld kende de verhalen van buitenlanders die naar de Bondsrepubliek kwamen om een uitkering te kunnen opstrijken. Over het realiteitsgehalte van die verhalen kon zij niet altijd oordelen. Wat zij wel wist, was dat werkloosheid in veel gevallen lucratiever was dan werken. 'En dat kon toch niet de bedoeling van meneer Adenauer zijn geweest'.

Inmiddels heeft zij ondervonden dat een werkloosheidsuitkering, het Arbeitslosengeld, minder weelderig is dan zij altijd had aangenomen. 'Tegen een inkomstenderving van 40 procent valt echt niet op te bezuinigen. Godzijdank had ik geen eigen woning. Dan zou niets meer bij het oude zijn gebleven.'

Maar niets was zo deprimerend als de gedachte 'niet meer nodig te zijn'. 'Daaraan heb ik vier weken moeten wennen. Onder begeleiding van een therapeut. Maar eigenlijk heb ik mij er nooit mee kunnen verzoenen. Na twee maanden had ik weliswaar weer een baan, maar even snel was ik weer ontslagen. Ik ben te oud om nog aan dat draaideureffect te kunnen wennen.'

Zakenreizen Met financiële ondersteuning van het arbeidsbureau heeft Schönefeld een eigen bedrijfje opgezet: zij verzorgt dienst-en zakenreizen 'op maat'. Op 15 juli gaat ze beginnen. Met een feestje dat recht doet aan haar bescheiden verwachtingen. 'Ik heb nog niet de indruk dat het storm loopt', zegt ze. 'Misafgebroken schien verandert dat als mijn flyer klaar is. Ik hoop met mijn bedrijfje in elk geval zo veel te verdienen, dat ik hier niet meer hoef terug te keren.' Met een vies gezicht kijkt ze een van de lange gangen in van de Agentur für Arbeit Tempelhof-Schöneberg. 'Ik heb mij hier nooit behaaglijk gevoeld.'

Verderop oefenen uitkeringsgerechtigden in lijdzaamheid. De baliejuffrouw helpt hen geroutineerd maar beleefd aan een nummertje. Sommige wachtenden wisselen met gedempte stemmen hun ervaringen uit. Nieuwkomers buigen zich over de vragenlijsten die, aldus critici van de sociale hervormingen, te indiscreet zijn. Andere klanten lijken met hun lichaamstaal te willen zeggen: ik ben hier wel, maar hóór hier niet. Zij verdiepen zich in een van de vele kranten waarmee ze het wachten hopen te korten.

'De mensen die hier komen, zijn doorgaans pas net werkloos', zegt arbeidsbemiddelaar Dirk Buchwald. 'Ze zijn vaak nogal ontdaan over de toestand waarin zij zich bevinden. En zij hebben angst voor de toekomst. Wat hun vooral aangrijpt, is dat zelfs bloeiende bedrijven mensen ontslaan. Niemand kan zich nog immuun wanen voor werkloosheid. Dat heeft enerzijds tot gevolg dat mensen het zichzelf minder aanrekenen dat ze zijn ontslagen, maar anderzijds voelen zij zich onderworpen aan krachten waarop zij geen invloed kunnen uitoefenen.'

Buchwald kan zich als hulpverlener niet helemaal aan de malaise onttrekken. 'Het is niet onze eerste opgave optimisme te verspreiden, of om therapeutische hulp te bieden. Daarvoor hebben we ook te weinig mensen in huis. Nee, we doen er beter aan realiteitszin te tonen.' Voor optimisme biedt de toestand in Duitsland ook weinig aanleiding, meent Buchwald. Het land is gesitueerd in de hoek waar de klappen vallen. Het kan onmogelijk het hoofd bieden aan de concurrentie met de lagelonenlanden. Duitsland behoort tot de economische has-beens. Heel jammer, maar het zij zo. Maar laat een land als Groot-Brittannië, ooit het lachertje van Europa, niet zien dat het wel degelijk mogelijk is zichzelf te revitaliseren?

'Ik denk niet dat Groot-Brittannië als het grote voorbeeld wordt gezien', zegt Buchwald. 'Het land ligt toch in de invloedssfeer van de Verenigde Staten, en dat is hier geen aanbeveling.'

Van de Bondsdagverkiezingen in september verwacht hij ook geen wonderen. Welke coalitie straks ook de macht zal hebben, de invloed op het krachtenspel waaraan Duitsland is onderworpen, zal betrekkelijk gering zijn.

Dat blijkt, aldus Buchwald, ook uit de goedbedoelde maatregelen die de arbeidsparticipatie moeten bevorderen: als het bedrijfsleven hier geen belang bij heeft, worden ze gewoon genegeerd of omzeild. 'Subsidies voor de reïntegratie van werklozen worden opgestreken zonder dat daar noemenswaardige prestaties tegenover staan. Stagiairs worden vooral gezien als goedkope arbeidskrachten. En wat je tegenwoordig ook vaak ziet, is dat werknemers eerst worden ontslagen, en vervolgens weer op contractbasis worden ingehuurd.'

Dit verklaart waarom de groei van het aantal beginnende ondernemers correspondeert met de toename van de werkloosheid. Werklozen die een eigen bedrijfje, een zogenoemde Ich-AG, beginnen, ontvangen bij wijze van startpremie nog drie jaar een uitkering. Buchwald neemt bij zijn cliënten veel enthousiasme waar voor deze regeling. Maar in de wachtkamer heerst ook enige scepsis. De Ich-AG van Barbara S., een administratiekantoortje, is nu een jaar in de lucht, maar het aanvankelijke optimisme is inmiddels verdampt. 'De prijs schrikt de potentiële klanten af', zegt ze. 'Terwijl ik echt niet goedkoper kan werken dan ik nu al doe.'

Haar vriendin Kulwant-Kaur Singh, de uitbaatster van een cateringbedrijfje in Indiaas eten, wacht nog steeds op de resultaten van haar eerste wervingsactie. Zij hopen op een nieuwe economische lente. Maar ze geloven niet meer dat deze maakbaar is. 'De politiek is irrelevant voor ons geworden', zegt een man in luchtige vrijetijdskleding. 'Dat weet iedereen, behalve de politici zelf. Dat maakt die verkiezingen zo lachwekkend.' Hem is het lachen inmiddels vergaan. 'Het zal nooit meer worden zoals het was. We leven in een land waar de zon niet meer opgaat.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden