De grootste partij, maar straks wel in de oppositiebanken

Vaak nieuwe lokale partijen of oude 'machtspartijen' buitenspel

Op het Pieter Vreedeplein in Tilburg werd zaterdagmiddag door zo' n honderd mensen gedemonstreerd tegen het buitenspel zetten van Hans Smolders. Beeld arie kievit

Wat hebben Rotterdam, Tilburg, Roermond, Barendrecht, Ede, Ermelo, Heumen, Rijswijk en Sint Anthonis gemeen? Het zijn allemaal gemeenten waarin de politieke partij die bij de raadsverkiezingen in maart als grootste uit de bus is gekomen, (vooralsnog) buitenspel staat bij de vorming van een nieuw bestuurscollege. En deze lijst is zeker niet uitputtend – zo dreigt bijvoorbeeld in Oss de SP als grootste partij opnieuw in de oppositiebankjes te belanden.

Regentesk denken

‘Ondemocratisch en onverantwoordelijk’, vindt Hans Smolders over de uitsluiting van zijn partij bij de coalitievorming. De Lijst Smolders Tilburg (LST) was de sensatie van de gemeenteraadsverkiezingen in de Brabantse industriestad. De lokale partij verdubbelde het aantal zetels tot tien. Maar D66 (negen zetels) had vooraf al gezegd niet met de LST in zee te willen gaan. En deze week liet ook GroenLinks na ampel beraad aan de informateur weten geen been te zien in een samenwerking met Smolders.

‘Het is hier net een kleuterklas’, smaalt Smolders, voormalig chauffeur van Pim Fortuyn. ‘Ik ga niet knikkeren met Pietje omdat Jantje niet meedoet. Het is allemaal lulkoek. D66 heeft het over mensbeeld en zo, heel eng hoor, en over een stabiel bestuur. Maar ik heb nog geen enkel steekhoudend argument gehoord. Het is machtswellust en regentesk denken. Ik wil gewoon dat deze stad fatsoenlijk wordt bestuurd.’

LST-aanhangers hebben voor zaterdag een protestmanifestatie aangekondigd in het centrum van Tilburg. Volgens Smolders tast de uitsluiting van de LST het vertrouwen in de politiek nog verder aan. ‘In Tilburg gaat nog maar 45 procent stemmen en daarvan heeft 21 procent op de Lijst Smolders gestemd’, zegt hij. ‘En de 55 procent die niet meer gaat stemmen, heeft zich totaal afgekeerd van de gevestigde politiek. Dit is een tikkende democratische tijdbom.’

Hans Smolders Beeld arie kievit

Moeizame coalitievorming

Ook Leefbaar Rotterdam-leider Joost Eerdmans is furieus dat de grootste partij van de havenstad vooralsnog aan de zijlijn staat – PvdA, GroenLinks en D66 willen niet met hem praten wegens zijn alliantie met Forum voor Democratie van Thierry Baudet. Daardoor verloopt de zoektocht naar een coalitie in Rotterdam zeer moeizaam. Donderdag werd bekend dat de verkenners een week extra tijd hebben gekregen om advies uit te brengen.

De CDA-leider in Ermelo, Sarath Hamstra, zit in hetzelfde schuitje, maar is milder. Hij wil het woord ‘ondemocratisch’ niet in de mond nemen: ‘Als andere partijen een meerderheid hebben en een college vormen, dan is dat democratie in optima forma.’

Sneu is het wel voor het CDA in Ermelo. ‘Sinds Ermelo in 1972 een zelfstandige gemeente werd, zijn we altijd de grootste partij geweest en hebben we altijd in het college gezeten’, aldus Hamstra. ‘En nu willen ze het opeens allemaal anders doen en belanden wij in de oppositie.’

Akkoordje

Toen hij de dag na de verkiezingen als leider van de grootste partij het initiatief wilde nemen voor de eerste oriënterende gesprekken, kreeg hij plots te horen dat het niet meer nodig was. Progressief Ermelo, VVD, Burgerbelangen Ermelo en SGP bleken het al op een akkoordje te hebben gegooid. ‘We willen een andere bestuurscultuur in Ermelo met een raadsprogramma en bewoners die kunnen meepraten’, verklaart Anneke Knoppert van Progressief Ermelo. ‘Dat gaat niet lukken met een partij die al vanaf het begin machtspartij is.’

Hamstra is zwaar teleurgesteld, maar wil niet spreken van een coup in Ermelo, zoals sommigen het noemen. ‘Een coup is niet wetmatig, maar dit mag gewoon’, zegt hij. ‘Democratie gaat over meerderheden. Maar het is wel de vraag of het recht doet aan de democratie als je na de verkiezingen niet eens in gesprek gaat met de grootste partij.’

Respect

In de zwaar christelijke gemeente Ede is de SGP als grootste partij (zeven zetels) buitenboord gevallen. De andere partijen wilden geen drie confessionele partijen in de coalitie – ChristenUnie heeft zes zetels, CDA eveneens zes – en offerden de meest rechts georiënteerde. ‘Vooral GroenLinks en VVD, en in mindere mate Gemeentebelangen, wilden ons niet de ruimte geven’, verzucht SGP-voorman Nico van der Poel. ‘Het ontbreekt hun aan een stuk respect en politiek gevoel. Ik vind dat je respectvol met elkaar om moet gaan en dat de grootste partij moet meedoen. Dat komt betrouwbaar over op de bevolking.’

Vier jaar geleden viel de SGP ook al buiten de boot. Het is wel ‘netter’ gegaan nu, meent Van der Poel, met behulp van twee informateurs. ‘Het is weliswaar democratisch, want de anderen hebben een meerderheid gesmeed, maar dit komt de democratie niet ten goede’, meent hij. ‘Dit is niet uit te leggen aan de burgers. Die zijn boos: dit kan toch niet, waar zijn ze mee bezig? De volgende keer gaan ze niet meer stemmen.’

Informele regel

Het is allemaal heel simpel, zegt Douwe Jan Elzinga. Nergens in de wet staat dat de grootste partij het initiatief tot coalitievorming heeft of in het college moet komen. ‘In de gemeentewet staat alleen dat de gemeenteraad de wethouders benoemt’, aldus de hoogleraar staatsrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen. ‘De vorming van een meerderheid is een volkomen vrij en autonoom proces. Er is geen wettelijke noch een politiek-morele plicht dat de grootste partij in het college komt.’

Hij vindt het ook ‘een rare democratische opvatting’ als een grootste partij dat recht claimt. ‘Nadat de kiezer een oordeel heeft geveld, heb je partijen nodig die elkaar kunnen vinden en een meerderheidscollege vormen’, aldus Elzinga. ‘Coalitie en oppositie zijn allebei belangrijk, het zijn twee kanten van het spectrum. Ook als oppositie kun je een belangrijke bijdrage leveren – dat wordt helaas nogal eens onderschat.’

Het is hoogstens ‘een informele regel’ dat de grootste partij als eerste aan zet is na de verkiezingen, zegt Julien van Ostaaijen, bestuurskundige aan de universiteit van Tilburg. Maar door de versplintering van de politiek zijn de grootste partijen over het algemeen minder groot dan vroeger. Ook zijn op lokaal niveau praktische zaken belangrijker dan ideologie, waardoor bijvoorbeeld de SP kan meebesturen met de VVD. ‘Dat betekent dat er ook makkelijker alternatieve meerderheden worden gevonden’, aldus Van Ostaaijen.

Gestrekt been

In het algemeen zijn er twee redenen waarom de grootste partij buitenspel wordt gezet. ‘Het zijn vaak nieuwe, lokale partijen die op een scherpe manier oppositie hebben gevoerd, waarbij de toon en stijl de anderen tegen de borst stuiten’, aldus Van Ostaaijen. ‘Of het gaat om een grote partij die al lang aan de macht is en op zijn nummer wordt gezet.’

De Liberale Volkspartij Roermond (LVR) van de wegens corruptie veroordeelde ex-wethouder Jos van Rey kwam vorige maand opnieuw als allergrootste uit de bus in Roermond, maar staat wederom aan de zijlijn. De andere partijen willen niet met de LVR in zee. ‘Het kan en mag, maar is wel zorgelijk’, zegt de Limburgse bestuurskundige Arno Korsten. ‘Zo creëer je een wij-zijsituatie. De LVR gaat er in de oppositie met gestrekt been in. Ook in Tilburg heb je dat met Smolders. In een toch al gepolariseerde samenleving maakt dat de bestuurscultuur in een gemeente er niet fijner op.’


Eerdmans: geen wethouder meer

Joost Eerdmans keert niet terug als wethouder indien Leefbaar Rotterdam (LR) opnieuw deel zou gaan uitmaken van het bestuurscollege in de havenstad. Dat heeft hij gezegd in een interview met het AD. Eerdmans gaat door als fractievoorzitter. Hij zegt dat zijn besluit niets te maken heeft met de stroef lopende coalitieonderhandelingen en niet moet worden gezien als handreiking of offer naar D66 en PvdA, die hebben laten weten niet met LR in zee te willen. Eerdmans: ‘Ik ben hier al maanden over aan het nadenken. Nu het besluit daadwerkelijk is gemaakt, is het tijd om het te vertellen. Tussen partijen die samen een coalitie willen vormen moet er vertrouwen zijn, iemand offeren is dan sowieso geen goed uitgangspunt.’

LR is met elf zetels de grootste partij in Rotterdam, maar dreigt door de blokkade van D66 en PvdA uit het college te worden gehouden. De verkenners Loorbach en Van der Vegt hebben een week extra gekregen om advies uit te brengen. Ze praten met zes partijen over een mogelijke coalitie: LR, VVD, GroenLinks, PvdA, D66 (elk 5 zetels) en CDA (2).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.