De grootste buitenlandse blunder 'sinds Vietnam'

'Kto vinovat?' - wie heeft de schuld? - is in Rusland de eeuwige vraag. Maar in de Verenigde Staten wordt ook druk gepraat over schuld en boete....

Van onze correspondent Bert Lanting

Na de onthullingen over het schandaal bij de Bank of New York en over de miljarden die uit Rusland worden weggesluisd, is het Ruslandbeleid van de regering-Clinton flink onder vuur komen te liggen. Het Congres hield afgelopen week hoorzittingen over wat de Republikein Dick Armey 'de grootste blunder in het buitenlandse beleid sinds Vietnam' noemt.

Af en toe klonk er bijna een echo van het Watergate-schandaal door. 'Wat wist de regering-Clinton van de corruptie in de Russische regering en wanneer wist zij dat?', was een van de vragen waarop de Republikeinen antwoord wilden hebben.

De Republikeinse critici klagen dat de negentig miljard dollar die de VS en het Internationaal Monetair Fonds de afgelopen jaren in Rusland hebben gepompt, alleen maar een averechts effect gehad hebben: de economie is in handen gekomen van een clubje corrupte zakenbaronnen en het anti-Amerikanisme viert hoogtij in Rusland.

De kritiek komt ook uit minder verdachte hoek. Joseph Stiglitz, voormalig chief economist bij de Wereldbank, verweet het Westen begin dit jaar dat het Rusland zijn economische recepten door de strot heeft geduwd, waardoor de bevolking zich tegen de economische hervormingen keerde.

Hij heeft vooral kritiek op de aanpak van de privatisering die de econoom Jeffrey Sachs en Lawrence Summers (nu minister van Financiën) in Rusland propageerden. 'Zij vonden dat je die privatisering heel snel moest laten verlopen en dat de infrastructuur dan wel zou volgen', aldus Stiglitz.

Volgens hem was dat een kapitale fout: in de praktijk kwamen veel bedrijven in handen van zakenlieden die zich niet om de onderneming bekommerden, maar deze slechts leegroofden.

Een andere fout waarop de critici wijzen was dat de VS bij de lancering van de economische schoktherapie à la Sachs Rusland geen massale financiële steun hebben gegegeven om de roebel hard te maken. Sachs meende dat westerse beleggers dan de Russische markt op zouden gaan. Maar doordat de miljardensteun uitbleef, kreeg Rusland een 'schok zonder therapie' toegediend.

De meeste kritiek is er op de omstreden tweede fase van de privatisering: 'leningen in ruil voor aandelen'. Hierdoor kreeg een select gezelschap zakenbaronnen de controle over de laatste grote staatsondernemingen, in ruil voor leningen waarmee de regering de lege staatskas wat kon opvullen.

Volgens Rusland-specialist Ariel Cohen van de conservatieve Heritage Foundation had dat voor de regering een signaal moeten zijn dat het de verkeerde kant uitging. Maar in plaats daarvan bleef Washington president Jeltsin steunen en ging het IMF door met het verstrekken van miljardenkredieten. 'Het IMF en de regering-Clinton zijn steeds doof geweest voor klachten over misbruik van de steun en corruptie', zegt Cohen. Volgens hem heeft de westerse hulp de situatie in Rusland alleen maar verslechterd. 'Het heeft de corruptie aangewakkerd en de bevolking bovendien opgezadeld met een enorme schuld.'

Maar er zijn geen bewijzen dat Rusland het IMF-geld heeft misbruikt, aldus minister van Financiën Summers. Een accountantsonderzoek heeft alleen bevestigd dat de Russische Centrale Bank het IMF te optimistische cijfers heeft gegeven. Bovendien, zo vraagt hij zich af, wat zou er gebeurd zijn als de westerse financiële hulp was uitgebleven? Het gevaar was dat alle hervormingen dan weggevaagd zouden worden door een golf van hyperinflatie.

Het gekibbel in Washington over de vraag wie Rusland heeft verloren, zegt volgens Michael McFaul van de Carnegie-stichting meer over de verkiezingskoorts in de VS dan over Rusland. De Republikeinen zwengelen de zaak zo driftig aan om vice-president Gore pootje te kunnen lichten.

McFaul wijst erop dat er veel veranderd is in Rusland. 'Nog maar zeven jaar na de ineenstorting van het Sovjetsysteem, pleit geen enkele serieuze politieke groepering in Rusland ervoor het Sovjetrijk gewapenderhand te herstellen. Die uitkomst staat nu zo vast dat het nauwelijks genoemd wordt in het debat over ''Wie heeft Rusland verloren?''. En bovendien maken de Russen zich op om een nieuw parlement en een nieuwe president te kiezen. Nog niet zo lang geleden, aldus McFaul, was dat volstrekt onvoorstelbaar.

Dat is ook het verweer van Clintons nationale veiligheidsadviseur Samuel Berger. Volgens hem zal het nog wel een generatie duren voor de hervormingen in Rusland wortel schieten. 'Het staat niet vast of dat zal lukken of mislukken. Maar het is in ons belang om te bevorderen dat het lukt', aldus Berger. 'De enige manier om Rusland te verliezen, is het nu op te geven.'

Toch lijkt het erop dat het bankschandaal een keerpunt in de relaties met Rusland markeert. Summers liet vorige week weten dat Moskou geen nieuwe kredieten zal krijgen, tenzij er keiharde garanties zijn dat het geld niet wordt misbruikt. 'Het vertrouwen in Jeltsin is weg', zegt een diplomaat in Washington. 'De VS weten dat ze Rusland moeten steunen, maar ze weten niet meer wie ze moeten steunen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden