Achtergrond Wijziging grondwet

De Grondwet rigide? Dat valt te bezien

Vaak wordt aangenomen dat de Grondwet bijzonder moeilijk is te wijzigen. Dat blijkt in de praktijk echter best mee te vallen.

De eerste Grondwet op de tentoonstelling ‘24 uur met Willem, koning van Nederland en België’ in het Nationaal Archief, 2015. Foto anp

Senator Hans Engels (D66) stelt in een interview met de Volkskrant (11 september) dat de Grondwet rigide is en dat zij democratische vernieuwing in de weg staat. Engels zoekt een oplossing voor een probleem dat niet bestaat.

De probleemstelling dat de herzieningsprocedure te zwaar is, blijkt lastiger hard te maken dan op het eerste ogenblik lijkt. Het doel van de grondwetsherzieningsprocedure is namelijk om de reguliere wetsprocedure te verzwaren. De herzieningsprocedure beoogt dat herzieningsvoorstellen stranden, indien er onvoldoende of geen duurzaam draagvlak voor is. Door de vertraging die in de herzieningsprocedure is ingebouwd, kunnen de geesten rijpen voor ingrijpende constitutionele wijzigingen.

In het kader van deze vermeende rigiditeit komt veelvuldig aan de orde dat er weinig fundamentele wijzigingen in de Grondwet hebben plaatsgevonden. Dit valt te bezien. Er zijn recent grondwetsherzieningen tot stand gekomen die van constitutioneel belang zijn. Ik noem er slechts enkele: de mogelijkheid van afschaffing of opschorting dienstplicht (1995); de afschaffing van de ontbinding van de Eerste Kamer in de grondwetsherzieningsprocedure (1995); de nieuwe bepalingen inzake de modernisering van de verdediging (2000); de wijziging van art. 12 Grondwet (2002) en het wegnemen van de grondwettelijke beperking inzake samenwerkingsscholen (2006). In 2017 is Caribisch Nederland in de Grondwet verankerd. 

Benoeming burgemeester

De kans lijkt momenteel levensgroot dat het initiatiefvoorstel-Jetten (D66) het in tweede lezing wel gaat redden. Dit voorstel beoogt de kroonbenoeming van de burgemeester te deconstitutionaliseren. Het brede draagvlak voor de invoering van een algemene bepaling en voor een bepaling over het recht op een eerlijk proces lijkt te voorspellen dat over enkele jaren nog eens twee grondwetsherzieningen te verwachten zijn. Engels kan toch niet beweren dat dit geen belangrijke voorstellen zijn.

Ik wijs daarbij nog op het volgende. In 1999 en 2005 haalden belangrijke voorstellen bijna de eindstreep in tweede lezing. In 1999 kwam een voorstel tot invoering van een correctief wetgevingsreferendum één stem te kort (‘de Nacht van Wiegel’). Deze procedure kunnen we bestempelen als een voorbeeld waarbij de herzieningsprocedure in de weg stond aan een belangrijke wijziging. Tegelijkertijd zien we dat dit voorstel het niet haalde op slechts een haar na. Het door Engels zo gewenste referendum was er bijna. 

Tijdens de nacht van Van Thijn haalde het voorstel voor een deconstitutionalisering van de kroonbenoeming van de burgemeester het niet. De PvdA-fractie had vooral bezwaren tegen het onderliggende wetsvoorstel en niet tegen de grondwetsherziening zelf.

Gekwalificeerde meerderheid

Bovendien is het zeer de vraag of de zwaarte van de grondwetsherzieningsprocedure dé oorzaak is van het al dan niet geringe aantal herzieningen. Internationaal onderzoek (van Ginsburg & Melton) geeft aan dat een zwaardere procedure niet noodzakelijk hoeft te correleren met een gering aantal wijzigingen. Niet is uitgesloten dat het door velen vermeende lage aantal van belangrijke herzieningen een gevolg is van een herzieningscultuur.

Gelet op de herzieningspraktijk lijkt vooral de eis van een gekwalificeerde meerderheid in tweede lezing een beletsel te zijn voor een grondwetsherziening. Bijzonder is dat Engels juist deze eis van een gekwalificeerde meerderheid in stand wil laten. 

Toni van Gennip is docent en promovendus staatsrecht aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Hij schrijft een proefschrift over de grondwetsherzieningsprocedure.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.