De Griekse crisis is ook onze crisis

De opstand van Zuid-Europa tegen Noord-Europa is in feite een noodkreet vóór Europa, een oproep tot pan-Europese solidariteit.

Jeroen Dijsselbloem (L) en de Griekse minister van Financiën Yanis Varoufakis. Beeld epa

Alexis Tsipras, de winnaar van de Griekse verkiezingen, heeft meteen zijn visitekaartje afgegeven. Regeren met een kleine nationalistische partij die tegen buitenlanders is, Syriza-ministers die zich tegen Duitsland afzetten, de indruk wekken EU-sancties tegen Rusland te willen blokkeren (wat niet is gebeurd), en dan ook nog de Trojka en onze Jeroen Dijsselbloem de deur wijzen.

Over die eerste zetten moet zijn nagedacht, anders ga je niet zo op ramkoers. Maar het kan ook dat Tsipras nog wilder is dan hij zich voordoet. We zullen het snel weten, want de Griekse kas is leeg en dan zal de verzetsleider eieren moeten kiezen voor zijn geld. Ofwel Tsipras wordt een nieuwe Jong-Turk, een soort Atatürk die de hele Europese orde de wacht aanzegt, of zijn regering koerst door eigen overmoed op een nationale catastrofe af die zijn land al eerder (in 1922) heeft meegemaakt. Van politiek vernuft is vooralsnog weinig te merken, maar dat kan schijn zijn.

Je moet het spel meespelen

Wie wel briljant manoeuvreert is Mario Draghi, de president van de Europese Centrale Bank. Hij leidt vanuit Frankfurt het Zuid-Europese verzet tegen de door Noord-Europa opgelegde 'austerity', maar is daarbij zo slim om zijn mandaatsruimte niet te overschrijden. Sterker, Draghi heeft zich de Duitse voorkeur voor hervormingen en een strenge spaarkoers eigen gemaakt, al moeten we ook bedenken dat hervormingen in Italië altijd 'hervormingen' zijn. Je moet het spel meespelen, want Italianen weten uit ervaring dat het uitvoeren van hervormingsplannen altijd van de uitvoerders afhankelijk is. Dat klinkt cynischer dan het is. Italië is zelf een transfer-unie, waarbij het rijke noorden het risico loopt door het arme zuiden te worden leeggezogen. Draghi weet dus als geen ander waarover hij het heeft.

Ook Angela Merkel beseft dat de 'Club Med' alleen tot hervormen is te brengen als zij daaraan zelf meewerkt. Maar beseffen wij in Nederland dat ook? Hoewel Nederlandse beleidsmakers meestal aan de softe kant zitten (zie ons drugsbeleid), zijn wij in geldzaken van de deugdzame harde lijn. Vooral rechts Nederland, dat zich inzet voor de hardwerkende belastingbetaler die zo voordelig mogelijk op vakantie wil, is Griekenland beu.

Ook het besluit van de ECB om voor 1100 miljard euro staatsobligaties van probleemlanden te gaan opkopen, is met argwaan ontvangen. DNB-president Klaas Knot liet weten te hebben tegengestemd, net als Jens Weidmann van de Bundesbank. De Duitsers zijn bang voor inflatie, die de ECB juist wil opwekken om het gevaar van deflatie in Zuid-Europa tegen te gaan. In Nederland kon je lezen dat Draghi daarmee politiek is gaan bedrijven. Van onafhankelijkheid van de ECB zou geen sprake meer zijn nu het Duitse model dat aan de EMU-verdragen ten grondslag lag is losgelaten.

Volgens mij is dat onjuist. De ECB bedreef altijd al (monetaire) politiek en houdt zich officieel aan de inflatiedoelstelling van twee procent. Daarbij verloopt het opkoopprogramma stapsgewijs, elke maand zestig miljard, en is er een stok achter de deur voor lidstaten die zich niet aan de afspraken houden. Maar de kern van de zaak is dat het Duitse kamp in de eurozone is overstemd en dat er nu een politiek wordt gevoerd waar de Bundesbank mordicus tegen was. Dat is overigens niks nieuws. De bezwaren van de Bundesbank zijn vaker door de politiek terzijde geschoven, zoals door Helmut Kohl bij de Duitse eenwording. Het was bovendien al weken geleden aangekondigd dat de ECB, die de belangen van de hele eurozone in het oog moet houden, aan geldverruiming zou gaan doen. De markten speculeerden erop en door tegen Duitsland in te gaan heeft de ECB haar onafhankelijkheid versterkt. Wat Nederland, dat de Duitse koers volgt, uiteraard niet smaakt.

Angela Merkel (L) en Alexis Tsipras (R). Beeld afp

Nieuwe spookrijder in Europa

Zo gezien mogen we rustig spreken van een Zuid-Europese opstand tegen Noord-Europa. Met Tsipras als nieuwe spookrijder in Europa is Griekenland meer dan ooit proefkonijn. De Grieken fungeren al sinds het begin van de eurocrisis als afschrikking, als voorbeeld van hoe het niet moet en wat lidstaten te wachten staat als ze zich niet aan de begrotingsregels houden. Dat gebeurde met instemming van Frankrijk, dat zelf in zwaar weer verkeert en banken moest redden.

Maar François Hollande, die te maken heeft met de uitdaging van Marine Le Pen, zal het vermoedelijk niet slecht uitkomen als de strenge spaarkoers binnen de eurozone wordt afgezwakt en hij hervormingen kan blijven uitstellen. Bedenk dat ook de bondsregering al tien jaar niet meer hervormt. Daarbij is het links-populisme dat zich in Griekenland en Spanje aandient een extra argument om voorzichtig te zijn en ervoor te zorgen dat het lijntje niet breekt. Dat moet ook Merkel, allerminst een waaghals die zelfs de kernenergie niet aandurft die Frankrijk wel in overvloed levert, aanspreken.

Nederland staat in de eurozone dus erg alleen. De opstand van Zuid-Europa tegen Noord-Europa is in feite een noodkreet vóór Europa, een oproep tot pan-Europese solidariteit. De Griekse crisis is ook onze crisis. De DDR-burgers, die in 1990 voor de D-Mark en tegen hun eigen Oost-Duitse elite kozen (Wir sind ein Volk!), hebben laten zien dat zo'n aanhankelijksbetuiging moeilijk te weerstaan is. Net als West-Duitsland toen (en nu) moet Nederland voor een failliete boedel door de pomp. Op gezag van een ECB die het zelf onder Wim Duisenberg heeft vormgegeven. De Europese revolutie gaat door, en zuigt alle nationale weerstanden op.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden