De grenzen van ik

ZOU DE MATE waarin wij kunnen individualiseren eindig zijn en zou er een kritische grens bereikt kunnen worden in het proces waarvan wij zowel getuige als voorwerp zijn?...

Het proces van individualisering hoort net zozeer bij de moderne westerse samenlevingen als de secularisering. Beide vinden hun oorsprong in de renaissance, in de gedachte dat mensen zelf mondig zijn en in staat hun eigen keuzes te maken. Wat vijf eeuwen geleden begon als een ontworsteling aan het verreikende gezag van de kerk en leidde tot een ontmanteling van de autocratische staat, is inmiddels aangekomen bij een toestand waarin het begrip sociale verplichting veelal als een inbreuk op onze individuele rechten wordt ervaren.

Dat het individu ondertussen zijn vrijheid en zijn ruime keuzemogelijkheden dankt aan de samenleving waarvan het deel uitmaakt, wordt in dat wereldbeeld gemakshalve vergeten. Het is precies daar dat de schoen lijkt te gaan wringen: een maximale vrijheid voor het individu veronderstelt een sterke staat, een staat die in het publieke domein alles voor ons regelt dat we individueel nooit zouden kunnen regelen. Maar een sterke staat veronderstelt op haar beurt een sterke betrokkenheid van de individuele burgers bij de publieke zaak.

De Nederlandse samenleving kent eeuwenoude tradities van wederzijdse verplichtingen, van onderlinge zorgzaamheid en van afspraken waarop je staat kunt maken. Terwijl de economische bloei en de door algemeen onderwijs toegenomen mondigheid een steeds verdergaande individualisering mogelijk maken en in de hand werken, bewerkstelligen die tradities een gevoel van onvrede daarover. Het uit een oogpunt van egoïsme niet willen aangaan van maatschappelijke verplichtingen dwingt ons bovendien na te denken over de verhouding tussen plichten en rechten. Wat houdt een samenleving bijeen waarin de burgers veel rechten eisen en weinig plichten willen?

Tot een restauratie van de gezellige samenleving, de hecht verkokerde corporatieve staat die in de jaren zestig en zeventig afgebroken werd, zal dat nooit kunnen leiden. Als het proces van individualisering eindig zal blijken en de kritische grens in onze dagen bereikt wordt, zal de grondstof voor een nieuwe sociale cohesie eerder gevonden worden in een nieuwe formulering van burgerplichten, dan in een herstel van oude waarden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden