De grenzen van God

Vandaag congresseren de ChristenUnie en de PvdA, de twee hoofdrolspelers in het embryoselectiedebat van de afgelopen weken. Dat debat roept behalve politieke en ethische ook religieuze vragen op....

Al direct bij aanvang van de discussie over embryoselectie stonden de christenen op een onmogelijke achterstand. Op de avond dat staatssecretaris Bussemaker in Netwerk aankondigde dat die selectie voortaan ook bij erfelijke kanker zou worden toegestaan, liet de actualiteitenrubriek meteen borstkankerpatiënten aan het woord over de verwoestingen die het foute gen in hun familie aanrichtte.

Die persoonlijke verhalen domineerden de weken erna de media en daar viel in de publieke opinie niet tegenop te boksen. De christelijke boodschap dat het leven een geschenk is en de mens daar niet de absolute meester over is, viel weg tegen het grote leed waarvan de vrouwen getuigden.

‘De voorstanders van embryoselectie, vooral de media, hebben te gemakkelijk de patiënten naar voren geschoven’, zegt directeur Henk Jochemsen van het Lindeboom Instituut, christelijk studiecentrum voor medische ethiek. Inhoudelijke bezinning was daardoor van meet af aan afwezig en er ontstond, zegt hij, ‘een grote emotionele druk’. Wie kon er nou tegen het voorkómen van zo’n ernstige ziekte zijn? De christelijke visie werd afgedaan als fundamentalistisch en dogmatisch. ‘Krijg dan maar borstkanker’, luidde de woedende kop boven de column van Elsbeth Etty in NRC Handelsblad.

Ruim twee weken na het losbarsten van de commotie, terwijl het kabinet zoekt naar een compromis, wil Jochemsen, adviseur van de ChristenUnie op medisch-ethisch gebied, die bezinning graag alsnog opzoeken. In zijn werkkamer op het Lindeboom Instituut in Ede zoekt hij zorgvuldig naar woorden om zijn standpunt te verduidelijken. ‘Wij willen het leed van deze vrouwen helemaal niet van tafel vegen, het is vreselijk wat hun overkomt. Maar het betekent niet dat je zover mag gaan dat je kwaliteit van leven selecteert. Wie een erfelijke ziekte heeft, kan besluiten om geen kinderen te krijgen. Dat klinkt heel hard, inderdaad. En dat anderen dat niet als een optie zien, daar kan ik inkomen. Maar ik vind het geen optie om een kind met een afwijking niet geboren te laten worden.’

Het weggooien van embryo’s – dat is waar het in de commotie rond genetische selectie om draait. Bij zogeheten preïmplantatie genetische diagnostiek (pgd) worden de embryo’s getest die middels kunstmatige bevruchting zijn gecreëerd, waarna alleen de embryo’s zonder genafwijking in de baarmoeder worden geplaatst. De rest wordt vernietigd en dat is voor de ChristenUnie onacceptabel. Jochemsen: ‘Punt is dat ook een goed eindresultaat, een medisch succes dat veel lijden kan voorkomen, niet een daad rechtvaardigt die op zichzelf verkeerd is. De dood is niet de oplossing voor het leven.’

Nu de grenzen van leven en dood in toenemende mate door de medische wetenschap worden bepaald, zou veel vaker over medische ethiek moeten worden gediscussieerd, vindt Jochemsen. In die zin is hij blij met de huidige beroering. ‘Ik trek hierover aan de bel, omdat ik denk dat het zin heeft.’

De voortschrijdende medische technologie roept bij gelovigen tal van vragen op, weet hij. Daarom schreef hij vorig jaar samen met de Nederlandse Patiënten Vereniging het boek Levenswaardigheden, waarin onderwerpen als euthanasie, orgaandonatie, stamcelonderzoek en prenatale diagnostiek worden besproken op het snijvlak van Bijbel en wetenschap.

Islam en Jodendom

Islam en Jodendom
Ook binnen de islam en het Jodendom blijkt grote behoefte te bestaan aan antwoorden op medisch-ethische vragen. Islamologen Gerard Wiegers en Herman Beck constateren in hun binnenkort te verschijnen boek over islam en ethiek dat de medische ontwikkelingen ook islamitische geleerden dwingen de grenzen te verkennen van wat volgens de regels van de islam geoorloofd is.

Islam en Jodendom
Mohammed Ghaly, universitair docent islamitisch recht in Leiden, krijgt talrijke medische kwesties voorgelegd met het verzoek uit te zoeken wat de islam ervan vindt. Dan bestudeert hij de fatwa’s, de religieuze adviezen van hooggeplaatste geleerden, en geeft daarvan een samenvatting. Hij wil aan die medisch-ethische vragen een onderzoek wijden. ‘Moslims kennen al die adviezen niet, er zijn onderwerpen waarover boekwerken zijn vol geschreven. De gewone gelovige vindt daarin niet makkelijk zijn weg.’

Islam en Jodendom
Joodse gelovigen wenden zich in groten getale tot rabbijn Raphael Evers om te horen of bepaalde medische mogelijkheden niet in strijd zijn met Gods wil. Evers, verbonden aan het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap, beschrijft de antwoorden op veel van die vragen in zijn boek Uitverkoren voor het leven, dat naast draagmoederschap, klonen en plastische chirurgie ook aandacht besteedt aan embryoselectie.

Islam en Jodendom
Het opstellen van leefregels over medisch-ethische onderwerpen is een kwestie van interpreteren van de heilige geschriften. Nergens in de Bijbel, de Koran of de Tenach staan immers verwijzingen naar kunstmatige voortplanting of de dood op verzoek. Daarom discussiëren rabbijnen nog steeds volop, nodigt het Vaticaan artsen uit om zich te laten informeren en kent de islam speciale raden van religiegeleerden die zich buigen over medische kwesties. Grote protestantse kerken stellen soms commissies in die handreikingen publiceren; de kleinere reformatorische kerken hebben vaak theologen of ethici die met een onderbouwd standpunt komen.

Grootste verspiller

Grootste verspiller
Henk Jochemsen, van gereformeerde huize, geldt in zijn kerkgenootschap als een autoriteit. Hij kent de verwijten die hem de afgelopen weken in de embryodiscussie ten deel zijn gevallen. Dat de natuur zelf de grootste verspiller van embryo’s is. Dat zijn God toch een God van Liefde is, die de mens de mogelijkheid heeft gegeven medische kennis te vergaren. Dat hij zich dan ook niet mag laten behandelen als hij kanker krijgt, omdat dat ook een kunstmatige ingreep in de scheppingsorde is.

Grootste verspiller
De christelijke ethicus pareert de argumenten met verve. ‘Wat in de natuur gebeurt, kan nooit de norm zijn voor menselijk handelen. Oprukkend water kan tot enorme overstromingen leiden, maar is dat een reden om een gat in onze aangelegde dijken te steken? We hebben als mens de opdracht gekregen het kwaad in de natuur tegen te gaan. Dus ja, ik mag mijzelf ook laten behandelen als ik ziek word. Maar ingrijpen in de werkelijkheid betekent nog niet dat we de hele schepping in regie moeten nemen en het begin van het leven moeten gaan reconstrueren naar onze wensen.

Grootste verspiller
‘Het idee dat alle technische en wetenschappelijke mogelijkheden door God zijn gegeven en dat we daarmee onze gang kunnen gaan, is onzin. De atoombom is ook een technische vinding, maar is die door God gegeven en mogen we die gebruiken? Ik dacht het niet. God geeft de mensen de kans kennis te vergaren, maar bij de toepassing ervan blijft voor christenen Zijn visie op het leven geldig.’

Gij zult niet doden

Gij zult niet doden
De voorbije weken werd voor Jochemsen die visie vooral bepaald door het zesde gebod: ‘Gij zult niet doden’. En hoewel de Bijbel vol staat met verwijzingen naar God als eigenaar van het leven, vond hij vooral in psalm 139 de woorden die hem raakten: ‘Uw ogen zagen mijn vormeloos begin / in Uw boek waren zij alle opgeschreven/ de dagen die geformeerd zouden worden/ toen nog geen daarvan bestond.’

Gij zult niet doden
Het is een tekst die juist door de moderne genetische wetenschap wordt bevestigd, onderstreept hij: die wetenschap toont immers aan dat vanaf de samensmelting van eicel en zaadcel de programmering en dus de identiteit van de mens vastligt. ‘Het is geen klompje cellen waarmee we kunnen doen wat we willen, zoals steeds maar wordt gezegd. Als de wetenschap ons nota bene leert dat dáár een nieuw individu van de menselijke soort ontstaat, is het dan niet logisch om te accepteren dat God daar is begonnen met zijn werk?’

Gij zult niet doden
Toch loopt juist de waardering van het begin van het leven in de wereldgodsdiensten uiteen. Over het levenseinde bestaat consensus: het christendom, het Jodendom en de islam zijn het erover eens dat euthanasie onacceptabel is omdat het een ernstige aantasting betekent van het alleenrecht van God. Maar over embryoselectie, stamcelonderzoek, ivf en abortus bestaan hier en daar stevige interpretatieverschillen.

Gij zult niet doden
De rooms-katholieke kerk blijkt het strengst; volgens die leer zijn die ingrepen onder geen enkele omstandigheid geoorloofd. Over embryoselectie wordt binnen het protestantisme verschillend gedacht, weet Jochemsen, maar ivf wordt door de meeste kerken, onder voorwaarden, geaccepteerd. Jochemsen: ‘Er zijn ethische bezwaren, maar als paren ervoor kiezen alle embryo’s terug te plaatsen, wordt het veelal toegestaan. Mijn voorkeur zou zijn een eicel te oogsten uit de natuurlijke cyclus van de vrouw, die te bevruchten en terug te plaatsen. Dan blijf je dicht bij de normale gang van zaken.'

Gij zult niet doden
In de islam wordt momenteel volop gediscussieerd over embryoselectie, zegt islamoloog Wiegers, verbonden aan de Radboud Universiteit Nijmegen. De discussie vindt vooral plaats in Saoedi-Arabië waar religiegeleerden en artsen bijeenkomen. ‘De golfstaten lopen in de moslimwereld in medisch opzicht voorop, vandaar dat daar de vragen rijzen.’ De geleerden zijn behoudend, maar zeker niet afwijzend in hun standpunt, concludeert Wiegers.

Gij zult niet doden
Daarbij speelt een grote rol dat volgens een belangrijk aantal islamitische geleerden pas sprake is van beschermwaardig leven bij de innesteling van de vrucht in de baarmoeder. Wiegers: ‘De periode die daaraan vooraf gaat, ligt betrekkelijk open. Stamcelonderzoek, genetische selectie en ivf worden niet categorisch afgewezen.’ Over abortus zijn moslimgeleerden verdeeld. Sommige geleerden verbieden zwangerschapsafbreking, anderen staan die onder zwaarwegende omstandigheden toe tot de 120ste dag van de zwangerschap, wanneer de foetus volgens het islamitische geloof de ziel krijgt ingeblazen.

Klompje cellen

Klompje cellen
Ook in het Jodendom worden embryo’s buiten de baarmoeder minder beschermwaardig geacht. ‘Ik vind de term embryo voor een onzichtbaar, buitenbaarmoederlijk klompje cellen veel te beladen’, schrijft rabbijn Evers in zijn standaardwerk over medische ethiek. Hij verwijst naar de Talmoed, de bundel commentaren van belangrijke schriftgeleerden op de Tenach (Het Oude Testament), waarin staat dat cellen tot veertig dagen na de bevruchting slechts ‘een beetje water’ zijn.

Klompje cellen
Volgens de joodse wet leveren embryoselectie, wetenschappelijk onderzoek met embryo’s en zelfs klonen dan ook geen theologische bezwaren op als ze tenminste zijn bedoeld om de mensheid vooruit te helpen. Het Bijbelse mandaat ‘Vult de aarde en verovert haar’ (Genesis 1:28) wordt in de joodse traditie uitgelegd als dispensatie om de natuur aan te passen, aldus Evers, op voorwaarde dat nieuwe technieken deugdelijk en nuttig zijn.

Klompje cellen
Hoewel rooms-katholieken en Joden zich bij het opstellen van hun leefregels vaak op dezelfde teksten beroepen, kan de vertaalslag ervan tot een volkomen ander ethisch uitgangspunt leiden, zegt Evers. Hij verwijst naar Genesis 9:6, een vers dat door katholieken en Joden verschillend wordt weergegeven vanwege een meningsverschil over de vertaling van het Herbreeuwse be âdam.

Klompje cellen
De Tenach schrijft:‘Hij die het bloed van een mens in een mens vergiet, diens bloed zal vergoten worden.’ Daarmee geeft de tekst vanuit joodse optiek aan dat het doden van de vrucht buiten de baarmoeder niet verboden is. In de Statenbijbel echter wordt hetzelfde vers vertaald als ‘Hij die het bloed van een mens door een mens vergiet’, wat neerkomt op een algemeen verbod op het doden van de mens.

Klompje cellen
Evers: ‘Zo heeft een kleine afwijking in interpretatie geleid tot grote praktijkverschillen tussen de godsdiensten.’

Klompje cellen
Ethicus Henk Jochemsen wijst erop dat ethische verschuivingen in de samenleving altijd gepaard zijn gegaan met terminologische vervaging. ‘Abortus werd gebracht als zwangerschapsonderbreking, euthanasie werd omschreven als een waardige dood. Nu wordt embryoselectie voorgesteld als het wegdoen van een klompje cellen.'

Klompje cellen
Tien jaar geleden waarschuwde hij in zijn oratie Gevaarlijke genen al voor ‘een eugenetica van onderop’. In een samenleving waarin de voortplanting zo gepland en gemedicaliseerd is, betoogde hij, en gezondheid als hoogste waarde geldt, kan een sociale druk ontstaan om de kwaliteit van het nageslacht te controleren. Die vrees, zegt hij, lijkt nu bewaarheid te worden.

Kwetsend

Kwetsend
‘Ik besef dat vrouwen met erfelijke borstkanker deze manier van zeggen als kwetsend kunnen ervaren, al bedoel ik dat niet zo. Maar hoezeer individuele keuzen ook begrijpelijk kunnen zijn, het effect van al die keuzen bij elkaar kan een samenleving zijn die we niet moeten willen. Een samenleving waarin van mensen met een afwijking wordt gedacht: die had er toch niet hoeven zijn?’

Kwetsend
Daarom moet de overheid ingrijpen, meent Jochemsen. De besluitvorming kan wat hem betreft niet aan artsen en patiënten worden overgelaten. ‘Omdat het gaat over leven en dood en over ontwikkelingen die impact hebben op de samenleving in bredere zin.’

Kwetsend
Artsen bij voorbaat het laatste woord geven in medisch-ethische discussies is geen goede zaak, zegt hij. ‘Daarmee schuiven we te veel verantwoordelijkheid hun kant op. Als nieuwe medische technologieën opkomen en er bestaan geen begrenzingen, kunnen artsen een ongelooflijke druk van patiënten voelen. Ik vrees dat ze die niet in alle gevallen goed aankunnen.'

Kwetsend
De huidige discussie is ook bedoeld om hen te beschermen, zegt Jochemsen. ‘Ik denk dat artsen het soms ook wel goed vinden om tegen patiënten te kunnen zeggen: wat u wilt, mag nu eenmaal niet.’

Kwetsend
Als het kabinet over een paar weken met een standpunt komt, verwacht hij opnieuw ophef. Maar tegen die tijd is Nederland misschien wel net Europees kampioen en staat de zomervakantie voor de deur. Dat zal de aandacht afleiden, vermoedt Jochemsen.

Kwetsend
Bovendien is nu wel duidelijk hoe de ChristenUnie erover denkt, zegt hij. ‘Het leven, ook dat van een embryo, bergt een geheim dat om respect vraagt. Aan dat idee valt niet te tornen. De vraag is nu hoe die visie een politieke uitwerking kan krijgen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden