De grens tussen goeddoen en misbruik voor eigen belang

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: arm. (*Johan Cruijff)

Beeld .

Moeder Teresa had het nodig om mensen te zien lijden. Zelf liet ze veel geld naar haar privérekening overmaken en stierf ze in een luxueuze Amerikaanse kliniek. Ze was zo obsessief tegenstander van abortus dat sommige critici haar armenzorg en zendingswerk in Calcutta 'passieve genocide' noemden. Ik schrok nogal van de ingezonden brief in de Volkskrant door August Hans den Boef vlak na Teresa's heiligverklaring, want verder dan dat ze goed werk had verricht was ik nooit gekomen. Goed werk wordt gauw verdacht gevonden door mensen die graag schreeuwen omdat niks leuker is dan inconsequenties zien bij anderen en dan heel hard HYPOCRIET! of AANDACHTTREKKER! roepen en hopen op heel veel likes. Iedereen wil applaus.

William Beechey. Portrait of Sir Francis Ford's children giving a coin to a beggar boy 1793; olieverf op doek; 180 x 150 cmBeeld Tate Britain Londen

Maar deze dingen over Teresa (ik wist ook al niet dat ze Anjezë Gonxhe Bojaxhiu heette, om de geïnformeerdheid te schetsen) bleven toch even steken. De grens tussen goeddoen en misbruik voor eigen belang kan blijkbaar dun en voor de buitenwereld nagenoeg onzichtbaar zijn.

Wanneer zijn goeddoeners oprecht? Zodra ze op een schilderij staan, kun je in elk geval een dubbele agenda vermoeden. Simon Schama schreef een boek over de houding van de Hollandse burgers in de Gouden Eeuw ten opzichte van hun eigen welvaart, Overvloed en onbehagen, al vond ik dat onbehagen (embarassment zelfs, in de Engelse titel) wat speculatief. Het goeddoen, bijvoorbeeld door hofjes voor personeel en armenhuizen te stichten (die dan wel weer prachtig werden ontworpen, de elite was immers steenrijk) hoorde bij de alledaagse moraal. Ik geloof dat daar meer gewoonte bij kwam kijken dan schaamte of onbehagen. Noblesse oblige op z'n protestants.

Dit Britse kind deed me in eerste instantie aan Sint Franciscus denken. Ik had het al een poos geleden gefotografeerd en onlangs zag ik een Franciscus van de Spaanse schilder Zurbarán, die van die enorm gestileerde eenvoud, waar een rafelige scheur op de elleboog van de heilige me opviel. Die vatte in een detail samen waar Franciscus voor stond: leg alle aardse luxe af en leef in armoede. Er zijn vast mensen die dat ook hypocriet vinden, maar Franciscus is mijn favoriete heilige, en sinds ik las dat dat mooie preken voor de vogeltjes uit een opstandig 'zoek het maar uit, als jullie niet willen luisteren dan preek ik wel voor de vogels'-motivatie voortkwam, vind ik 'm nog leuker.

Nu dit kind. Alles wat hij aan heeft is compleet versleten, het stinkt bijna, zijn lippen zijn bleek en hij steekt zijn hand in zijn boezem alsof-ie zich tegen kou beschermt. Waarom staat dit kind haast te klappertanden? Wie beeldt er een bedelend schooiertje uit op een doek dat groot genoeg is voor een volwassen edelman in zwierend satijn? Zijn dit nobele bedoelingen van de schilder, om te laten zien hoe goed de rijkeluiskinderen voor de armen zijn?

De catalogustekst die Tate bij het schilderij geeft, brengt een verrassing. De mooi geklede jongen en het meisje dat de bedelaar een munt geeft, zijn de kinderen van Lord Francis Ford, politicus en vierde generatie eigenaar van plantages in Barbados. Op het moment dat dit geschilderd werd, woedde er al een hevig debat over het al dan niet afschaffen van de slavernij. De kleine rijke Francis junior hier zou met 21 jaar alle plantages met slaven erven van zijn pa. Fel argument van de slavernijvoorstanders: onze slaven hebben het veel beter dan de vrije armen in het industrialiserende Groot-Brittannië. De kans is groot dat dát hier wordt uitgebeeld. Niks armenzorg. Een pro-slavernijpamflet op staatsieportretformaat. Dat is nog eens onbehagen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden