De Grand Tour van Haagse patriciërs

Vier dingen hadden ze gemeen: ze waren jong, ze behoorden tot de gegoede burgerij, ze beschikten over ruim voldoende tijd en ze hadden een missie....

In de 17de en 18de eeuw maakten veel rijke jongeren een Grand Tour door Europa: een educatief/culturele reis van minimaal een half jaar die eindigde in Italië. Ze verplaatsten zich per boot en/of koets en beëindigden hun reis onveranderd in Italië, het hoogtepunt van hun omzwervingen door Europa.

In Italië konden ze de klassieke beschaving op zich laten inwerken, maar het aanschouwen van kunst in velerlei uitingen was niet het enige doel. In de landen die ze bezochten, toonde een deel zich leergierig op het terrein van de staatkunde, economie en het recht. Grofweg stond Londen voor wetenschap en politiek, Wenen voor opera en societyleven en Parijs voor architectuur, etiquette, theater en filosofie.

Zo'n reis krikte de toch al bevoorrechte status van de jonge reizigers op, maar daar stond wel iets tegenover, althans dat werd verwacht. Na terugkeer in het vaderland moesten ze hun opgedane kennis en ervaring in praktijk brengen, 'tot nut van het algemeen' en hun eigen loopbaan in het bijzonder.

De Grand Tour - de reizen van Gerard en Johan Meerman in de achttiende eeuw is de titel van een expositie in het Museum Meermanno-Westreenianum in Den Haag waarin een beeld wordt gegeven van de reizen door Europa die Gerard Meerman (1722-1771) en zijn zoon Johan (1753-1815) onafhankelijk van elkaar hebben gemaakt.

Gerard Meerman was jurist, telg uit een rijk Leids koopmansgeslacht en een van de belangrijkste boekenverzamelaars uit de 18de eeuw. In 1767 verhuisde hij uit Rotterdam naar het Huis aan de Boschkant aan de Prinsessegracht in Den Haag waarin het huidige museum is ondergebracht.

Johan was enig kind en evenals zijn vader een verwoed boekencollectioneur. Hij studeerde rechten in Leipzig, Göttingen en Leiden en promoveerde in 1774, drie jaar na de dood van zijn vader, op 21-jarige leeftijd.

In datzelfde jaar vertrok hij met de pakketboot uit Hellevoetsluis naar Harwich. Op zijn eerste rondreis door Europa, die twee jaar duurde, volgden na Engeland Frankrijk, Duitsland, Zwitserland en Italië. De 'Grote Reis' fungeerde als afsluiting van zijn studie, in die tijd heel gebruikelijk voor jongeren van rijke komaf. Johan Meerman ontpopte zich als een ijverig chroniqueur. De Grand Tour leverde een zesdelig handgeschreven verslag op.

Zestien jaar later tijdens zijn tweede rondreis viel hij uit naar jongeren die de studiereis gebruikten om zich louter te amuseren: 'Wanneer de dorst naar vermaak, wanneer een geest van verstrooying alleen den onvoorbereiden Jongeling uit zijn Vaderland uitlokken, en hem, waar hij zich ook heen wende, van Schouwburg in Schouwburg, van Speelzaal in Speelzaal doen treeden (...), dan hadden zekerlijk en de tijd en de geldsommen die hij aan zijnen tocht heeft te kosten gelegd, nuttiger kunnen besteed worden.'

De expositie toont handgeschreven verslagen van vader en zoon Meerman, gravures van steden die ze bezochten, landkaarten, boeken en (archeologische) kostbaarheden die ze onderweg kochten, en een exemplaar van de reisgids die niet in de bagage mocht ontbreken, het uit het Duits vertaalde Reis-boek van J. J. Volkmann. Ook wordt een vergelijking gemaakt met de reizen die Haagse tijdgenoten, uiteraard ook van aanzien, maakten.

In Rome logeerde Johan Meerman in een pension vlakbij de Piazza di Spagna, de favoriete buurt van Grand-Tourreizigers. In Den Haag is Museum Meermanno-Westreenianum het juiste onderkomen voor de expositie. Vader en zoon Meerman woonden er, maar ook hun achterneef, baron W. H. J. van Westreenen van Tiellandt, eveneens boekenverzamelaar die een belangrijk deel van de boekencollecties van de Meermannen kocht. In 1848 wees hij de Staat der Nederlanden als begunstigde aan op voorwaarde dat het publiek in zijn woonhuis toegang kreeg tot de verzameling onder de naam Museum Meermanno-Westreenianum.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden