De goocheltruc van het communisme

Zijn boek is een onverwachte bestseller. Zelfs L'Humanité-Dimanche stuurde twee verslaggevers, die keurig zijn vernietigende analyse van het communisme noteerden....

OP DE SALONTAFEL van vrijwel iedere zichzelf respecterende Frans intellectueel ligt sinds kort het eerste grote standaardwerk over de geschiedenis van het communisme, Le passé d'une illusion. In menig geval wellicht als boetedoening voor de eigen waanvoorstellingen. De vermaarde historicus François Furet rekent in zijn laatste boek genadeloos af met het communistische ideaal in de twintigste eeuw.

De bijna zeshonderd pagina's dikke bijbel van het anti-communisme is in een paar weken tijd naar de top van de Franse bestsellerlijsten geklommen. Ondanks het knarsetanden van een enkele verstokte marxist is het boek door de kritiek unaniem als een meesterwerk bestempeld.

Furet, specialist op het gebied van de Franse Revolutie en hoogleraar geschiedenis in Chicago, beschrijft in een haarscherpe analyse de complexe relatie tussen het communisme en het fascisme. Twee nauw met elkaar verbonden totalitaire systemen, die beide zijn voortgekomen uit het slagveld van de Eerste Wereldoorlog.

Terwijl het fascisme met de Tweede Wereldoorlog ten onder is gegaan, is het Sovjet-systeem daar juist versterkt uit te voorschijn gekomen door zich als de unieke antifascistische kracht op te werpen. Om pas bij de verdwijning van de Berlijnse muur definitief in stukken te vallen.

Het boek van Furet is vooral een speurtocht naar de mysterieuze en haast religieuze aantrekkingskracht die het communisme bijna een eeuw lang op generaties intellectuelen in het Westen heeft uitgeoefend, ondanks de opeenstapeling van mislukkingen en de barbaarse misdaden die in naam van het Sovjet-systeem zijn gepleegd.

'De algemene lof voor het boek heeft mij wel wat verbaasd, want er worden toch de nodige klappen in uitgedeeld', zegt Furet in zijn in lichte tinten ingerichte werkkamer bij de stichting Saint-Simon, de elitaire Franse denktank waarvan hij voorzitter is. 'Ik had nog wat gesputter verwacht. Maar inmiddels hebben zelfs de Franse communisten officieel verklaard dat het eindoordeel over de vroegere Sovjet-Unie niet positief uitvalt.'

Hij lacht gnuivend: 'Let wel, ze gebruiken nadrukkelijk de woorden 'niet positief' in plaats van 'negatief'. Over iedere letter is uren gediscussieerd op het partijbureau. Het is een heel jezuïtische wereld'

Nog satanischer is zijn grijns als hij vertelt over het bezoek van de twee journalisten van het communistische blad L'Humanité-Dimanche die hem over zijn boek hebben geïnterviewd: 'Ze waren met zijn tweeën, om elkaar in de gaten te kunnen houden, zoals dat hoort. Ik ken de tent maar al te goed. Ik heb urenlang de meest verschrikkelijke dingen gezegd uit mijn boek. Alsof je pornoverhalen vertelt aan een stel nonnen. Maar ze hebben alles keurig opgeschreven en gepubliceerd. Dat was een paar jaar geleden nog absoluut ondenkbaar.'

- Is met de uitvoerige analyse in uw boek van de nauwe banden tussen fascisme en communisme definitief een taboe doorbroken?

'De innige relatie tussen de twee systemen is al veel eerder door anderen aangetoond, zoals Hannah Arendt. Maar het taboe is inderdaad pas echt verbroken nu de geschiedenis van het communisme is beëindigd met het uiteenvallen van de Sovjet-rijk. Met de val van de Sovjet-Unie is een hele cyclus afgelopen en is pas werkelijk een einde gekomen aan de Tweede Wereldoorlog. Waardoor we een minder gepassioneerd en scherper beeld kunnen krijgen van het communistische experiment, dat eigenlijk vanaf het begin tragisch en ongelukkig is geweest. Niemand verdedigt het Sovjet-systeem meer, zelfs de communisten niet. Ook al willen ze nog niet echt inzien in welke mate de realiteit in de communistische wereld rampzalig is geweest.'

- In hoeverre zijn het fascisme en het communisme vergelijkbaar?

'De twee systemen vergelijken wil niet zeggen dat ze identiek zijn. De genocide op de joden is een typisch element van het nazisme, zoals de uitroeiing van de boerenstand typerend is voor het Sovjet-systeem. Wat de twee regimes gemeen hebben, zijn elementen als de partij-staat, de verheerlijking van de leider, de ongekende terreur, de verplichte ideologie, en de afwezigheid van recht en van een onafhankelijke burgerlijke samenleving. Dat alles maakt het tot ongekende systemen die pas in onze eeuw zijn uitgevonden en die ontbreken tussen alle bekende regeerstelsels van Aristoteles tot Max Weber.

'Daarnaast spelen ze in deze eeuw een kapitale rol dank zij een soort dubbelzinnige verstandhouding, waarbij ze elkaar wederzijds hebben gevoed. Zowel het fascisme als het communisme vindt zijn basis in de Eerste Wereldoorlog. Beide zetten zich af tegen de liberale bourgeois-democratie, die verantwoordelijk werd gehouden voor de chaos van de Eerste Wereldoorlog en die daardoor bij de massa iedere geloofwaardigheid had verloren.

'Die oorlog heeft ideeën op het niveau van de massa uitgekristalliseerd die daarvoor slechts in kleine intellectuele kringen opgang deden. Zoals het revolutionaire perspectief bij fascistisch rechts. Dat was een belangrijke vernieuwing. Geen contrarevolutionair rechts, dat een teruggang naar het verleden preekt, maar een revolutionair perspectief gericht op de toekomst en tegen de bourgeoisie.

'Het communisme en het fascisme waren ook beurtelings strijdmakker, zoals tijdens de eerste jaren van de Tweede Wereldoorlog, en vijand, in de tweede helft van die oorlog. Maar de grootste vondst van het communisme is wel geweest om zich vervolgens als enige antifascistische kracht te profileren. Zelfs na de Tweede Wereldoorlog werd zo telkens opnieuw het fascisme als een denkbeeldige vijand opgevoerd. Een fantastische goocheltruc van het communisme om zichzelf inhoud te geven. Zo werd de ene na de andere leider - Adenauer, De Gaulle, Eisenhower - door de communisten als fascist bestempeld. En dat werkte.'

- Maar werd dan bijvoorbeeld de Amerikaanse bijdrage aan de bevrijding van Europa geheel ontkend?

'Dat was vreemd genoeg inderdaad het geval en het was van grote invloed op de naoorlogse generatie. Ik was zelf puber in die tijd. Voor de Fransen stond vast dat het Rode Leger de doodsteek had toegebracht aan het nazisme. Waarmee de communisten de rol kregen van de avant-garde van de democratie. Het is opnieuw die verwarring tussen anti-fascisme en democratie. De publieke opinie in zowel Frankrijk als Duitsland - die vóór de oorlog sterk anti-bourgeois en anti-liberaal was - had in de jaren dertig nog de keuze tussen het fascisme en het communisme. Na 1945 en het discrediet van het nazisme kreeg het communisme opeens met een verdubbelde kracht het monopolie van het anti-liberalisme.'

- Hoe verklaart u de aantrekkingskracht die het communisme heeft uitgeoefend op zoveel intellectuelen, vooral in Frankrijk?

'De belangrijkste oorzaak is die antiliberale tendens, al vanaf de negentiende eeuw, in de Franse maar ook in de Duitse cultuur. Als je uit de Franse literatuur alle schrijvers weglaat die het op de bourgeoisie gemunt hebben, zoals Flaubert, Balzac, Baudelaire, Goncourt, dan blijft er weinig over. Daarnaast hebben de Fransen van oudsher grote moeite een onderscheid te maken tussen democratie en revolutie. De aantrekkingskracht van de Oktoberrevolutie op de publieke opinie van zowel links als rechts in Frankrijk is ook deels een erfenis van de Franse revolutie.

'Meer in het algemeen heeft het communistische ideaal een ongelooflijk polymorfe aantrekkingskracht. Intellectuelen van zeer verschillende origine zijn ervoor door de knieën gegaan. Van een Nietzscheaanse estheet als Lukács, tot Boris Souvarine in de pure jakobijnse traditie. Maar ook veel christenen door hun passie voor de verheffing van de armen. Van het communisme gaat echter paradoxaal genoeg zowel een hele sterke als een vluchtige aantrekkingskracht uit. De wereld zit vol met miljoenen ex-communisten'

- U bent zelf lid van de communistische partij geweest. Vertroebelt dat niet de blik?

'Ik behoor typisch tot de generatie Fransen die na de oorlog verblind was door de antifascistische pretentie van het communisme. Officieel ben ik, net als veel andere Franse intellectuelen, in 1956 uit de partij gestapt. In werkelijkheid verlies je het communistische geloof beetje bij beetje. Het einde van de verblinding wordt voorbereid. Je begint via grapjes wat afstand te nemen. Die lopen uit op de volledige breuk.

'Het heeft mij voor de rest van mijn leven immuun gemaakt voor soortgelijke ideologieën, wat eerder een positieve factor is voor mijn werk. Eigenlijk broedde ik al veertig jaar op dit boek. Maar ik had het misschien nooit geschreven als met de val van de Sovjet-Unie niet definitief een einde aan het communisme was gekomen.'

- Weet u zeker dat het communisme dood is? Neem China. . .

'China heeft op het gebied van het communisme geen sex-appeal meer. Het is een markteconomie geworden, waarboven de politiestructuur is gehandhaafd. Maar dat is slechts een instrument dat uit de communistische revolutie is overgebleven. Met de injectie van het marktmechanisme heeft het systeem zijn utopische karakter volledig verloren.'

- De salonfilosoof Bernard-Henri Lévy is het niet met u eens. Volgens hem gaat het communisme, het stalinisme of het populisme, nog goede dagen tegemoet.

'Hij gooit alles op één hoop. Dat is wetenschappelijk weinig serieus. Hij denkt dat wat er in Joegoslavië gebeurt een vervolg is van het stalinisme. Dat is absurd. Die ideeën zijn voorgoed dood. Het communisme is dood, net als de dictatuur van het proletariaat en de collectivisering van de produktiemiddelen. Ik begrijp ook wel dat de wereld doordraait en dat de mens nieuwe verschrikkingen zal uitvinden. Het post-communisme in Rusland zal ongetwijfeld slecht verlopen. In sommige landen zullen de ex-communisten weer aan de macht komen. Maar met een marktsysteem en privé-eigendom. Ze zullen wellicht een nieuw totalitair regime vestigen, maar dat is geen communisme meer.

'Ik ben een aanhanger van De Tocqueville. Ik ben ervan overtuigd dat de moderne liberale democratie een despotisch potentieel in zich draagt. De invloed van de staat groeit voortdurend. De macht van de staat is in geen enkele democratie in de afgelopen eeuw afgenomen. De democratie is tegelijkertijd zeer aantrekkelijk vanwege de vrijheid en de autonomie voor het individu. Maar ze is ook een heel fragiel systeem.'

- Een ander taboe dat u doorbreekt is de doorslaggevende rol die u in de loop van de geschiedenis toekent aan het toeval, aan het toevallige optreden van personen als Stalin en Hitler.

'Dat klopt. Ik ben daar onlangs scherp op aangevallen in een artikel in Der Spiegel van Augstein. Die noemt het 'de oude, nieuwe geschiedenis van Furet'. Dat is een typische reactie van links Duitsland. Hij zegt dat ik niet voldoende gewicht geef aan het belang van de structuren en te veel aan personen. Onzin! Het hele eerste hoofdstuk gaat over de revolutionaire passie, en het tweede over de Eerste Wereldoorlog als onmiskenbare basis voor de ontwikkeling van zowel het fascisme als het communisme. Maar het toeval speelt wel degelijk bij het feit dat er in de twintigste eeuw in Europa drie monsterachtige personen - Hitler, Lenin en Stalin - hebben rondgelopen. Zonder hen zou de geschiedenis anders zijn gegaan. Dat is duidelijk.

'Mensen als Augstein willen nog altijd van Hitler een marionet van de bourgeoisie maken. Waanzin! Alsof de genocide van de joden op het programma van het Duitse grootkapitaal stond. Daar stuit ik op een hele sterke stroming in de geschiedkunde en de sociale wetenschappen. Volgens welke we in een wereld leven waarin een structurele causaliteit heerst. Dat is absurd. De historie zit vol met toevalligheden en ongelukken. Anders zou je de toekomst kunnen voorspellen. Hitler is een toeval. Zonder Hitler is goed denkbaar dat rechts aan de macht was geweest in Duitsland, maar Duits rechts was niet hetzelfde als Hitler.

'De geschiedenis van de twintigste eeuw zal grotendeels herschreven moeten worden. De geschiedenisboeken zijn nabibberend en in de emotie van de Tweede Wereldoorlog geschreven. Dat is begrijpelijk, de verschrikkingen van het nazisme waren zo onmetelijk. Orwell heeft gelijk als hij zegt dat oorlogen verblinden.

'De naoorlogse generatie heeft geleefd onder een ongelooflijke tirannie van de Tweede Wereldoorlog. Zo zeer dat we volledig het pact van 1939 tot '41 tussen Hitler en Stalin zijn vergeten. We hebben gedaan alsof de oorlog een strijd was tussen Hitler-Duitsland en de Sovjet-democratie. Liever gezegd alsof er maar twee kampen waren in plaats van drie. De geschiedenis is geplaatst in het antifascistische, communistische kader.

'Neem de Duitsers. Een volk dat zwaar is gestraft. Linkse Duitsers - de meest achterlijke van Europa - durven nog altijd niet het communisme en de DDR te bekritiseren. Vanwege het nazi-verleden van hun land. Iedere keer als ze het communisme bekritiseren hebben ze het gevoel dat ze het nazisme rehabiliteren. Wat uiteraard onzin is.'

- In de onvoorstelbare estafette van het communistisch geloof is het maoisme een opmerkelijke laatste etappe, die u in uw boek slechts kort aanstipt.

'Het maoïsme heeft alleen aantrekkingskracht uitgeoefend op intellectuelen, niet op de arbeidersklasse, zoals het geval was met het Sovjet-communisme. Het is werkelijk onbegrijpelijk dat in de jaren zestig en zeventig, na twintig jaar van snelle economische groei in het kapitalistische Westen, een hele generatie van de meest briljante intellectuelen plotseling die Chinese tiran in een volslagen excentriek land tot voorbeeld nemen. En zonder het antifascisme als motief. Dat is werkelijk het 'revolutionisme' in zijn meest pure vorm. Daar dient een aparte studie aan te worden gewijd.'

François Furet: Le passé d'une illusion; essai sur l'idée communiste au XXe siècle. Uitgever: Robert Laffont/Calmann-Lévy. Ffr. 149.-. ISBN 2 221 07136 0.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.