De golvende Gouden Grill

Het was de duurste productie in de geschiedenis van De Nederlandse Opera, de Ring van Wagner met zijn immense decor. Dat leek rijp voor de stort, maar is nu toch weer te zien.

De mythe dat Coca-Cola bruikbaar is voor allerlei andere toepassingen dan cola drinken, berust op waarheid. Vraag het de technici van het Amsterdamse Muziektheater en De Nederlandse Opera. Zij weten dat een ijzeren plaat van 7 ton die als een steile helling boven een podium hangt, regelmatig met een mix van water en cola bewerkt moet worden, als goden en godinnen in hun gewaden langs deze weg willen afdalen zonder hun benen te breken. Het roodbruine mega-oppervlak voelt fijnkorrelig aan.


Bij de schuin afhangende perspexwand aan de overkant van het podium - een rivierbedding ter grootte van anderhalf volleybalveld - is alle vocht juist taboe.


Met dwergen, reuzen, nimfen en Moeder Aarde zijn het opperwezen Wotan en zijn godenfamilie begonnen aan een nieuwe reeks voorstellingen van Richard Wagners opera Das Rheingold. Dit gebeurt in het spectaculaire decor dat de kunstenaar en architect George Tsypin (1954) ruim vijftien jaar geleden ontwierp voor De Nederlandse Opera en haar directeur en huisregisseur Pierre Audi. 'Een ontwerper blijft een gijzelaar van de tijd waarin hij werkt', zegt Tsypin. 'In vijftien jaar is veel gebeurd. Je ziet nergens meer grote decors, alleen al vanwege het geld. Alles wordt kleiner en lichter, met led-schermen en gecomputeriseerd beeld. Maar de kracht van deze Ring is natuurlijk de fysieke aanwezigheid.'


Dat betekent: alle hens aan dek voor de afdelingen decoratelier, toneeldienst en belichtingsdienst. Samen meer dan honderd specialisten, van wie een drietal pyrotechnici belast is met de bediening van de rook en vlammen brakende vuurpotten, terwijl andere experts toezicht houden op elektromotoren die dat enorme plexiglazen speelvlak naar achteren trekken en naar voren duwen.


Die beweegbare vloer met zijn glinsterend rasterwerk wordt door technici backstage 'de gouden grill' genoemd, zegt productieleider Dein Schmidt, terwijl een krat Cola Classic wordt binnengedragen.


Een operaproductieleider heeft controle over zo goed als alles. Schmidt gaat over de hangende en op en neer scharnierende objecten die de toneeltoren van het Muziektheater belasten met een gezamenlijk gewicht van 16 ton. En over het lamplicht voor het volop zichtbare, door Audi en Tsypin in het toneelbeeld betrokken orkest en over de speciaal door Tsypin ontworpen publieksplaatsen die met toeschouwers en al in het toneelbeeld hangen. Maar ook gaat Schmidt over de whereabouts van het stokje met minilampje dat onmisbaar wordt geacht voor dirigent Hartmut Haenchen, wanneer deze de openingsmuziek van Das Rheingold in het aardedonker moet laten golven zoals Richard Wagner het heeft bedoeld.


Decors

De Ring-maquettes die Tsypin in 1996 presenteerde aan de operadirectie en de hoofden van de technische dienst, deden Audi's mededirecteur Lodder en het opera-stichtingsbestuur dusdanig de schrik om het hart slaan, dat besloten werd de 'haalbaarheid' van Tsypins droom van schepping en ondergang te laten analyseren door een externe bouwdeskundige.


Dat werd Frans Huneker, bouwbegeleider en projectmanager bij een ingenieursbureau dat eerder betrokken was bij de realisering van een koorrepetitiezaal in het Muziektheater. Hunekers analyses vertelden dat het de duurste klus uit de geschiedenis van De Nederlandse Opera zou worden, de kosten bedroegen enkele miljoenen.


De prognose bleek zo gestaald, dat Huneker in dienst werd genomen als directeur van de technische organisatie. Haalbaarheidsonderzoeken zijn sindsdien vaste prik bij iedere productie van De Nederlandse Opera (DNO) - waar onvrijblijvend calculeren toch al de hoeksteen was van het beleid van voormalig zakelijk directeur Lodder.


De Ring-productie ging in 1997 in première als eerste aflevering van Wagners operavierluik Der Ring des Nibelungen en was na een aantal hernemingen voor de allerlaatste keer te zien in 2005. Althans, in de toenmalige filosofie van Audi en de Nederlandse Opera had de Ring van Audi zijn tijd gehad. De decors van Tsypin zouden worden afgevoerd naar een bedrijf dat ze in overeenstemming met de milieuwet kon vernietigen - wat minder kostbaar werd gevonden dan de meters die De Nederlandse Opera voor deze Ring beschikbaar had in haar opslagloodsen in Beek en Donk, Helmond en Amersfoort. Tsypin: 'Een architect denkt dat hij voor de eeuwigheid bouwt. Niet dus. Theater is: je ziet het en dan is het weg. Dat maakt het zo bijzonder. En dat is precies waarom je naar de vuilstort gaat. Je kunt altijd nog een dvd bewaren.'


Sommige onderdelen van Das Rheingold- zoals de ijzeren plaat van 7 ton, in stukken geslepen - lagen dus al in de vuilcontainer, toen Audi op zijn schreden terugkeerde. Hij werd door zoveel Wagnerliefhebbers aan zijn mouw getrokken en het ontwerp van Tsypin was door zo veel collega's en critici geniaal genoemd, dat hij besloot zijn Ring-cyclus een nieuwe draai te geven in de aanloop naar het Wagnerjaar 2013, met voorstellingen tot in 2014. Lodder stemde in, op voorwaarde dat op andere onderdelen van het operaspeelplan markant werd bezuinigd.


Trailers

Zo zijn er weer vijftien vrachtwagencombinaties naar het Waterlooplein gereden om Das Rheingold nieuw leven te geven en zullen volgens technisch directeur Frans Huneker nog negentig trailers uitrukken voor de afleveringen Die Walküre, Siegfried en Götterdämmerung.


Achter de scharnierende perspexvlakten die in Tsypins Rheingold-uitmonstering beurtelings water, vuur en lucht representeren, ligt op het achtertoneel van het Muziektheater een metersgrote homp gouderts. Aan een kant is een stuk afgebroken. Daar toont het werkelijke materiaal zich: piepschuim. Volgens Mark van Trigt, productievoorbereider van het decoratelier, gaat het hier om kleine gebruiksschade, die met wat verf wordt verholpen.


Echt werken geblazen is het volgens Van Trigt bij de ronde houten vloer van Die Walküre. Daarop is heldin Brünnhilde zo vaak in een kring van vuur gelegd, en zijn ook achtereenvolgende walkurenritten met zoveel oplaaiende vlammen gepaard gegaan, dat delen zijn verzakt. 'Bij elke voorstelling liggen de brandweermannen er onzichtbaar onder.'


Het hoofd decoratelier van het Muziektheater is een Delftse bouwkundig ingenieur. Erkende constructeurs werken onder hem. Sinds de komst van Huneker is de cirkel compleet: 'DNO is de opdrachtgever. De technische dienst is de aannemer. En daartussen zit de productiemanager.' En Tsypin, de architect? 'Die komt met iets groots en dat weet je', zegt Huneker. Voor Tsypin is het duidelijk: 'Wagners Ring is niet te omvatten. Je moet niet de fout maken er één concept op los te laten. De Ring is een wereld van continue transformatie en explosie.'


Wagner, Das Rheingold. Nederlandse Opera o.l.v. Hartmut Haenchen en Pierre Audi, met Thomas Johannes Mayer, Stefan Margita e.v.a. Muziektheater Amsterdam, t/m 30/11. De laatste Ring-cyclus eindigt 2/2014. Dvd's: Opus Arte (cyclus 1999).


De kostbare Ring-enscenering van De Nederlandse Opera - de bouw van het vierluik kostte in de jaren negentig enkele miljoenen guldens - is onverkoopbaar. Andere Nederlandse theaters zijn niet berekend op het uitzonderlijke gewicht. De Bastille in Parijs is sterk genoeg en van gemoderniseerde huizen als de Scala in Milaan en Covent Garden in Londen is de constructie verstevigd. Maar dat zijn traditioneler georiënteerde huizen, die een Ringlouter zelf maken.


De Bayerische Staatsoper in München, waarvan het technisch apparaat model heeft gestaan voor de techniek van de Amsterdamse Stopera, heeft andere maten en is zelf een historisch Wagnercentrum. Belangstelling uit China was er wel voor de Amsterdamse Ring, maar het transport - 105 vrachtwagens - bleek een probleem. Ook hebben theaters in China een andere decortraditie. Doorgaans ontbreekt er een ingang voor grote ruimtelijke objecten.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden