De gok met Geert

Een week onderhandelen, en het rechtse verbond kibbelt al. Geert Wilders gaat naar Ground Zero en blijft zeggen wat hij wil....

1 Het CDA wil hoe dan ook niet met de PvdA
Vraag een willekeurige CDA’er op het Binnenhof of Wilders een betrouwbare bestuurspartner is en het antwoord is smalend: ‘Nee, met de PvdA is het fijn regeren!’ Voor de buitenwacht ‘lijdt’ het CDA met ‘een lange ij’, zoals een ingewijde vertelt. Maar intern is de opluchting groot. ‘We gaan hoe dan ook niet met de PvdA regeren.’

Een fractielid heeft zelfs een portret van Willem Nolens op zijn kamer gehangen. Deze Limburgse priester en politicus bedacht in 1921 de doctrine: ‘niet regeren met de socialisten, anders dan in uiterste noodzaak.’ Die noodzaak wordt in de CDA-vleugel van het parlementsgebouw zeker niet gevoeld.

De aversie tegen de oude regeringspartner is groot. Wilders is een gok, erkent de fractie. Anderzijds: ‘Een beetje vechten hoort erbij in de politiek’, zegt een CDA’er. ‘Maar met de PvdA is het geen vechten meer. Die partij zuigt je in een modderstroom waar je niet meer uitkomt.’ Een ander: ‘De PvdA kan alleen maar terugonderhandelen.’

Menigeen herinnert zich het coalitieakkoord van Balkenende IV uit 2007. De inkt van de afspraken tussen CDA, PvdA en ChristenUnie was nog niet droog, of de sociaal-democratische fractieleider Jacques Tichelaar riep: ‘We gaan de randen van het regeerakkoord opzoeken.’

Dat heeft het CDA geweten. Er kwam gesteggel over de commissie die de steun aan de Amerikaanse inval in Irak onderzocht. Er was ruzie over het liberaliseren van de zorg. Uiteindelijk viel het kabinet over het wel of niet vertrekken uit de Afghaanse provincie Uruzgan. En er was nog veel meer.

Allemaal zaken waarvan het CDA dacht dat er afspraken over waren gemaakt met PvdA-leider Wouter Bos. Maar altijd was er weer een dwarsliggende fractie. De weerzin is zo groot dat het voor Haagse begrippen onmogelijke toch mogelijk kan worden. ‘We regeren nog liever met de SP dan met de PvdA. Dan weet je tenminste waar je aan toe bent.’

2 De verzorgingsstaat moet op de schop
Naast de anti-PvdA sentimenten is er voor het CDA ook een zakelijke, zo men wil ideologische, reden om met de VVD in zee te gaan. De christen-democraten hadden zich al ver voor de val van het kabinet in februari mentaal ingesteld op forse ingrepen in de verzorgingsstaat. Die zijn met de VVD mogelijk.

Uit een deze week via de Volkskrant uitgelekt document van het ministerie van Financiën, waarin de verkiezingsprogramma’s worden vergeleken, bleek dat CDA en VVD het grosso modo eens zijn over de beoogde miljardenbezuinigingen. ‘Regeren met de VVD is gemakkelijk’, zegt een prominent CDA-er.

Vlak voor de verkiezingen sprak premier Balkenende zich uit voor een ‘hervormingsgezind’ kabinet met VVD, D66 en GroenLinks. Die laatste twee partijen gaan echter in de ogen van de VVD niet ver genoeg, bleek tijdens de mislukte onderhandelingen over Paars-plus.

Vooral de meningsverschillen tussen de PvdA en de VVD bleken in die fase van de kabinetsformatie onoverbrugbaar. De PvdA houdt hardnekkig vast aan allerlei sociale verworvenheden, waar wij juist in willen snijden, zo wordt bij het CDA en VVD gezegd. Een terugkeer naar Paars-plus wordt bij de VVD niet voor mogelijk gehouden.

De hamvraag voor CDA en VVD is of de PVV, anders dan de PvdA, wel bereid is te snoeien in zorg, onderwijs en sociale zekerheid. VVD’ers spreken schamper over het ‘SP-programma van Wilders’. Maar daags na de verkiezingen staakte de PVV-leider zijn verzet tegen verhoging van de AOW-leeftijd met groot gemak. Het was een open sollicitatie naar regeringsverantwoordelijkheid.

Liberalen en christen-democraten beseffen tegelijkertijd: stoere taal uitslaan op Ground Zero is nog iets anders dan aan de eigen PVV-achterban uitleggen dat ouderen hun rollator zelf moeten gaan betalen. In de verkiezingsstrijd wierp Wilders zich op als voorvechter van deze bevolkingsgroep.

3 CDA en VVD willen zetels terugwinnen
Woensdag 2 maart, waarschuwt een CDA-prominent. Dan zijn er alweer de Provinciale Staten-verkiezingen. Natuurlijk, is de bezwering, werken de christen-democraten met Wilders samen omdat het goed is voor het land. ‘Maar ook voor de partij.’ Het CDA wil koste wat het kost de twintig zetels terug die de partij in juni verloor.

Ook de VVD hoopt er electoraal beter uit te komen. De partij is weliswaar de grootste van het land geworden, maar slechts met 31 zetels. Voor zowel de christen-democraten als de liberalen geldt de PVV als concurrent. Beide denken beter uit de strijd te komen door de vijand dood te knuffelen. ‘We hebben ook met de LPF geregeerd’, zegt een CDA’er fijntjes. De LPF bestaat niet meer.

Dan de PVV zelf. Wilders was verrast door de 24 zetels die hij tijdens de verkiezingen haalde, aangezien de partij er in de peilingen helemaal niet zo denderend voorstond. ‘Hij dacht al dat hij over zijn hoogtepunt was’, zegt een ingewijde. ‘De grote vraag is: zit Geert nu wel aan de top?’

De vrees bij de PVV voor het ‘SP-scenario’ is groot. De socialisten haalden 25 zetels in 2006, gingen niet regeren en bezetten nu nog maar 15 stoelen in het parlement. ‘Voor Wilders is dit moment cruciaal. Hij heeft gewonnen wegens zijn verbale kracht, niet vanwege beleid. Aan hem nu de keuze te veranderen, of niet.’ En bij de VVD en het CDA weten ze ook: Wilders kán alleen maar met hen regeren, andere partijen lusten hem niet.

Niettemin is toegeeflijkheid jegens de PVV onvermijdelijk. Want, klinkt het bij CDA en VVD, wat is ons alternatief? Niemand wil dat PvdA-leider Job Cohen ‘weer aan de bal komt’. En dat gebeurt als Wilders met veel aplomb de formatietafel verlaat.

CDA en VVD zijn er niet gerust op. Weliswaar was de PVV voor de verkiezingen verklaard voorstander van de gedoogvariant die nu in de maak is , Wilders moet wel resultaten kunnen laten zien. Als hij niet genoeg aansprekende punten binnensleept, kan hij roepen: ‘We worden genegeerd’. Dan groeit zijn PVV verder, vanuit de oppositiebankjes, als kampioen van ontevreden burgers.

In zekere zin heeft de PVV het CDA en de VVD in de houdgreep. Als Wilders er tussenuit piept, heeft beoogd premier Mark Rutte al twee mislukte onderhandelingen achter de rug, en is hij beschadigd. Het zou ook de politieke carrière van Verhagen beëindigen, wordt bij het CDA gefluisterd.

4 Misschien wordt Wilders betrouwbaar
In het gunstigste geval, zeggen ze bij de VVD en het CDA, ontpopt Wilders zich tot een gewoon politicus. Ze denken dat de PVV-leider serieus is over de onderhandelingen. ‘Hij wil ook de kiezers hebben die nu nog twijfelen aan zijn betrouwbaarheid. Die wil hij over de brug krijgen door nu verantwoordelijkheid te tonen’, zegt een betrokkene.

‘Hij ziet in het kabinet een vehikel voor zijn eigen succes.’ Laten de peilingen, of de verkiezingen voor Provinciale Staten in het voorjaar van 2011, zien dat de gedoogrol niet aanslaat bij zijn kiezers, dan kan Wilders er alsnog de brui aangeven. Want eigenlijk, menen politici die hem goed kennen, heeft hij maar een doel: van de PVV de grootste partij maken, waarna hij premier wordt. Hij kan aantonen dat een populistische partij, anders dan de LPF, wel degelijk een betrouwbare partner is.

Maar dan moet er wel een andere Wilders opstaan dan het publiek kent. Hij profileerde zich nadrukkelijk als politicus die anders is dan ‘de rest’. Collega’s op het Binnenhof noemen hem ‘een gelovige’, ‘een man met een missie’: het redden van Nederland.

En bovendien: als hij een ‘gewoon politicus’ wordt, is hij dan nog aantrekkelijk voor zijn aanhang? ‘Die afweging is aan hem’, zeggen de anderen.

In het ongunstige geval bindt Wilders niet in. De PVV-leider meldde per persbericht dat hij gaat demonstreren tegen de bouw van de moskee bij Ground Zero. ‘Je zou dit kunnen zien als een provocatie’, zegt een ingewijde. ‘Maar binnenskamers is de sfeer goed tussen de drie fractieleiders.’

Een VVD’er: ‘Het is moeilijk in te schatten wat er omgaat onder dat geblondeerde kapsel. Ik ken hem als emotionele man.’ De testcase komt in september, tijdens de demonstratie bij Ground Zero. ‘Als hij een gematigde speech houdt, dan investeert hij in vertrouwen.’ Maar de twijfel blijft. ‘Houdt hij het wel vier jaar vol?’ Een andere VVD’er noemt het ‘spannend’. ‘De vraag is hoe vaak Wilders de grenzen kan opzoeken. Een keertje, oké. Maar bij vier of vijf keer...’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden