analysespagaat Iran - VS

De goede buur en de verre vriend van Irak zijn aartsvijanden

De Iraakse premier Adel Abdul Mahdi (midden met pet) loopt zaterdag in Bagdad mee in de rouwstoet van de Iraanse generaal Qassem Soleimani.Beeld REUTERS

Irak leeft in een onmogelijke spagaat. Om dagelijks te kunnen overleven, heeft het een goede buur nodig: Iran. Om niet te worden overlopen, moet het vertrouwen op een verre vriend: Amerika. Maar wat doe je als die twee elkaars grootste vijanden zijn?

De Iraakse komediant Ali Fadel probeerde het grote taboe van Irak twee jaar geleden als volgt te verbeelden: een jong meisje, dat belaagd wordt door twee opdringerige mannen. Ze betasten haar, beschadigen haar eer.

Het meisje, dat is Irak. De mannen, dat zijn Iran en de Verenigde Staten.

Kun je zoiets hardop zeggen in Irak? Fadel, die in zijn dagelijkse televisieshow De Meloenstaat, begrijpelijker vertaald als Een Ratjetoe, al jaren vrijuit de Iraakse samenleving op de hak neemt en politici tot de premier aan toe ‘advies geeft’, zoals hij dat spottend noemt, besloot het fragment bij nader inzien niet uit te zenden. ‘Want kijkers begrijpen dit misschien niet. Die denken dat je Irak wilt beschadigen.’

Feit is dat Irak zich aan beide grootmachten uitleent om te overleven. Onder de bevolking bestaat daarover grote onvrede. Dat uitte zich de afgelopen maanden in massale protesten. Iran heeft van beide wereldspelers de meeste invloed in de Iraakse regering. De Iraakse regering is in de ogen van de demonstranten verantwoordelijk voor corruptie en een torenhoge werkloosheid. En dus werd het Iraanse consulaat in Karbala en Najaf in brand gestoken.

Het besluit afgelopen zondag van het parlement om een einde te willen maken aan de Amerikaanse militaire aanwezigheid in Irak, is – paradoxaal genoeg – een uiting van dezelfde onvrede. Tijdens de parlementsverkiezingen van 2018 was Iraaks nationalisme een belangrijk thema. De laatste restjes Iraakse soevereiniteit komen onder druk te staan als Amerika zomaar op Iraaks grondgebied een Iraanse militaire leider kan liquideren.

Iran geldt als goede buur, de VS als verre vriend. Beide zijn nodig sinds het na de val van alleenheerser Saddam Hoessein in 2003 – door toedoen van het Amerikaanse leger – gedaan is met Irak als sterke natie. Iran levert zo’n beetje alle eerste levensbehoeften: eten, bouwmaterialen, maar ook elektriciteit en gas: in totaal een kwart van de Iraakse import, ter waarde van 12 miljard dollar. Via een ingewikkeld netwerk van milities heeft Iran invloed in zo’n beetje alle Iraakse overheidsorganisaties.

De invloed van de VS

De Amerikaanse invloed is naar verhouding beperkter, maar nog steeds groot. De VS stonden na 2003 aan de wieg van het moderne Irak, hebben in Bagdad de grootste ambassade ter wereld, ruim vijfduizend militairen op de grond en ze kopen invloed met hulpprojecten in soennitische regio’s van het land. Zondag stuurde premier Adel Abdel Mahdi weliswaar aan op het uitzetten van Amerikaanse militairen, maar hij benadrukte ook de Iraakse ‘vriendschap’ met de Amerikanen.

De stemming in het parlement was een gebruikelijk staaltje van iedereen te vriend proberen te houden. De sjiitische partijen, die een meerderheid bezitten en relatief het meest pro-Iran zijn, stemden voor het vertrek van de Amerikanen. Maar de soennitische en Koerdische politici, van wie je mag verwachten dat ze juist willen dat de VS in het land blijft, stemden niet – zoals je zou verwachten - tegen. Zij bleven thuis.

Congé

Iraakse politici proberen hun beschermheren waar mogelijk beide te apaiseren. De soennieten, kwetsbaar omdat Islamitische Staat (IS) in hun bevolkingsgroep ontstond, worden bedreigd door pro-Iraanse milities. De Koerden, een van oudsher onderdrukte bevolkingsgroep die onder de Iraakse grondwet tegenwoordig enige mate van zelfstandigheid geniet, willen nog meer dan anderen beide beschermheren houden. Zij hebben goede contacten met de Amerikanen, maar hadden ook warme banden met de gedode Iraanse topmilitair Qassem Soleimani.

Nu het erop lijkt dat de regering de Amerikanen hun congé gaat geven, vrezen de Irakezen economische sancties. Het enige dat Amerika daarvoor hoeft te doen, is Irak een vrijstelling te weigeren van de sancties die al van toepassing zijn op Iran. Irak is het op vijf na grootste olieproducerende land ter wereld, maar slaagt er niet in om zelf zijn elektriciteitsvoorziening op orde te brengen. Zonder elektriciteit en gas uit Iran gaat in Irak het licht uit.

Meer over de oplopende spanningen 

Iran voorlopig niet in staat kernbom te produceren
Iran heeft aangekondigd zich niet meer te houden aan de kernwapendeal uit 2015. Toch heeft Iran geen drastische stappen aangekondigd, zegt kernwapenexpert Sico van der Meer van Instituut Clingendael. Voorlopig zal het land ook niet in staat zijn een kernbom te produceren.

Stabiliteit Irak is in handen van premier Abdul-Mahdi, een krachteloze koorddanser
De liquidatie van generaal Qassem ¬Soleimani is slecht nieuws voor de Iraakse premier Abdul-Mahdi. Het vergroot de verdeeldheid in zijn land. Wat de deur openzet voor een terugkeer van IS.

VVD en CDA: missie naar Perzische Golf gaat ondanks oplopende spanningen gewoon door
De oplopende spanningen in Irak en Iran leiden bij de grootste regeringspartijen VVD en CDA vooralsnog niet tot twijfels over het zenden van een Nederlands fregat naar de Perzische Golf. Ze staan onverminderd achter de aanstaande missie, ook nu de Nederlandse trainingsmissies in Irak voorlopig om veiligheidsredenen zijn stopgezet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden