Column

De goede bedoelingen dropen van mijn scherm

'Zimbabwe vecht tegen een extreme droogte. Een grote hongersnood dreigt. Thomas (23) van StukTV weet nu hoe enorm zwaar dat is.' Ik las het deze week per toeval op 7days.nl (vroeger Kidsweek). Context: StukTV is een YouTube-kanaal met meer dan een miljoen abonnees waarop drie jongemannen - onder wie Thomas van der Vlugt - malle opdrachten van kijkers uitvoeren, zichzelf vrij grappig vinden, en dat filmen.

Thomas van der Vlugt van StukTV verblijft een aantal dagen bij een familie in Zimbabwe. Beeld null
Thomas van der Vlugt van StukTV verblijft een aantal dagen bij een familie in Zimbabwe.

Belangrijker context: in Zimbabwe, maar ook bijvoorbeeld in Ethiopië en Malawi, is de oogst grotendeels mislukt en is er een groot tekort aan schoon drinkwater; vanwege onder meer El Niño heeft het al een paar jaar nauwelijks geregend. Het Rode Kruis vreest dat in het oosten en het zuiden van het continent misschien wel zeventig miljoen mensen getroffen gaan worden door de droogte. Er is in de Nederlandse media betrekkelijk weinig aandacht voor hun naderende rampspoed, en daarom leek het datzelfde Rode Kruis een goed idee Thomas vier hele dagen lang, met camera, in een Zimbabwaans dorpje onder te brengen, waar hij net zo leefde als de plaatselijke bevolking, en dus net zo weinig te eten had.

Thomas vervulde de rol van Goed Mens in Afrika met verve. De goede bedoelingen dropen van mijn scherm en vormden een plasje onder m'n tv. In interviews assorti benadrukte Thomas, zoals dit culturele script vereist, de uitzichtloosheid ('Hier hebben mensen gewoon honger, daar is niets aan te doen'), de urgentie ('We moeten er wel nu iets aan doen, want het wordt alleen nog maar erger'), zijn eigen bittere afzien ('Ik dacht: ik moet wat eten, anders gaat het gewoon niet goed') en hoe hij innerlijk bewogen was door zijn reis ('Een unieke levenservaring' / 'Ik ben echt een beetje verliefd geworden op Afrika' / 'Nu kan ik het leven hier echt ervaren, en dat is tof').

Column gaat verder onder video

Er was zelfs sprake van enige persoonlijke groei bij de YouTuber, want de lokale armoede bleek naast 'zwaar, jonge' ook reuze inspirerend: 'Wij maken ons heel druk om kleine dingen als een kapotte auto of fiets, maar eigenlijk gaat dat nergens over. Het totale gebrek aan materialisme hier, daar mogen we best meer waardering voor hebben.'

En ik dacht: is dit nou wat de wereld nodig heeft? Witte mensen die een paar dagen hongersnoodje spelen? Die dan komen uitleggen hoe erg het allemaal is in Afrika, en dat we de mensen daar dus onmiddellijk moeten gaan redden?

Uit eerdere discussies over vergelijkbare akkefietjes maak ik op dat het antwoord 'nee' is. Zo schreef journalist Bim Adewunmi eind 2014 in The Guardian over Band Aid 30 (die groep voornamelijk witte zangers die met een gerecyclede kersthit Afrika van ebola wilden redden). Een 'paternalistische manier van denken over Afrika', schreef ze; een populair narratief dat ons in het Westen afschildert als 'benevolent elders' en hullie in het ellendige continent Afrika als immer arm en hulpbehoevend.

De Nigeriaanse mensenrechtenactivist Chitra Nagarajan beschreef het liedjesproject in een Al Jazeera-artikel als een klassiek voorbeeld van 'white Western saviourism'. Het neemt de mensen die in Afrikaanse landen wonen hun agency af, constateerde ze, en 'bestendigt het stereotype dat conflict, armoede en ziekte het enige verhaal van het continent is'. De Keniaanse analist Abdullahi Halakhe voegde er nog aan toe: 'Tevens is het idee dat Afrika in 2014 gered moet worden door een washed-up groepje C-artiesten een pervers voorbeeld van een messiascomplex.'

Natuurlijk: als ergens droogte en nood is, moet je soms graan en water brengen. Als er ergens een vreselijke besmettelijke ziekte uitbreekt, bied je hulp aan. Dat hoort gewoon bij goed internationaal nabuurschap. Maar wat deze kritiek zo treffend adresseert, is dat er ook een machtsongelijkheid is, die inherent is aan dit hele Europees-Afrikaanse-reddingsgebeuren: wij, rijke westerlingen, gunnen de mensen onder de evenaar geld en goed (en YouTube-sterren), uit de goedheid van onze collectieve harten, en mits de nood hoog en mediageniek genoeg is. Maar de redenen dat die ongelijkheid tussen deze continenten überhaupt bestaat, en de systemen die haar in stand houden, daarover praten we hier maar zelden - net als over het inzicht dat de stereotiepe verhalen over een (voor ons) prachtig en innerlijk-verrijkend maar tegelijkertijd (voor hen) ziek, zwak en zielig werelddeel meer kwaad dan goed doen.

Als we werkelijk willen helpen, doen we iets aan die ongelijkheid, in plaats van het sturen van Goede Mensen, en het verschepen van nog eens honderdduizend doekjes voor het bloeden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden