De gifdump in Abidjan, voor de rechter in Amsterdam

Massaclaim vanwege 500 duizend liter giftig afval in Ivoorkust

500 duizend liter giftig afval dumpte het Nederlandse grondstoffenbedrijf Trafigura tien jaar geleden in Ivoorkust, vanaf het schip Probo Koala. Voor de Amsterdamse rechtbank dienen slachtoffers nu een voor Nederland unieke massaclaim in. Maakt die kans?

Bekijk halverwege dit artikel onze video - hoe jarenlang leuren met gif leidde tot een massaclaim

2006: Het chemisch afval wordt opgeruimd in Abidjan. Beeld afp

Alle bronnen samen wijzen op deels zeer ernstige klachten, zegt advocaat Bojan Dekker.

Voor de afwikkeling van een grote letselschade komen slachtoffers in Nederland al snel terecht bij Beer Advocaten, een Amsterdams kantoor dat in dit soort claims is gespecialiseerd. Het vertegenwoordigt nabestaanden van het in Oekraïne neergeschoten vliegtuig MH17 en kwam op voor slachtoffers van de op hol geslagen 'monstertruck' in Haaksbergen, de cafébrand in Volendam en de vuurwerkramp in Enschede.

Ruim vijf jaar geleden meldde zich, via een in Ivoorkust geboren advocaat in Londen, ook een unie van slachtofferverenigingen uit Abidjan in Ivoorkust. Die verenigt 25 organisaties van enkele tienduizenden inwoners van de havenstad die in augustus 2006 te maken kregen met de dumping van giftig afval van oliehandelaar Trafigura.

Wat is hun precies overkomen? Van de meeste slachtoffers en gedupeerden weten de advocaten dat nog niet, erkent mr. Bojan Dekker. 'De overheid heeft alle ziekenhuizen ten tijde van de giframp gevraagd te helpen. Wie zich daar meldde, is geregistreerd. We gaan ervan uit dat het voor hen niet zo moeilijk zal zijn om aan te tonen dat ze slachtoffer zijn van de giframp.'

De Probo Koala Beeld anp

Men is vast ook naar de dokter gegaan met andere klachten, omdat de zorg tijdelijk gratis was.

'Dat weet ik niet. Artsen waren verplicht mensen te behandelen als gevolg van de blootstelling aan het afval. We gaan ervan uit dat zij hebben onderzocht of de klachten daaraan gerelateerd zijn. Zij waren soms zeven dagen per week, maandenlang bezig om mensen te behandelen, dus het ligt voor de hand dat ze een schifting hebben gemaakt.'

Tekst gaat verder onder video

Volgens Trafigura zijn er geen slachtoffers en had het gif hoogstens tot onschuldige klachten kunnen leiden. Ook door anderen is een beeld geschetst van profiteurs en simulanten in Ivoorkust.

'Dat kunnen we bestrijden door te verwijzen naar de rapporten en wetenschappelijke artikelen die sindsdien zijn verschenen, waaronder dat van de speciale rapporteur van de VN, van de WHO en van twee commissies die door de overheid in Ivoorkust zijn ingesteld.' Volgens die rapporten zijn vijftien mensen overleden; werden 67 patiënten in het ziekenhuis opgenomen en meldden zich ruim 100 duizend mensen met klachten bij een dokter. 'Daarnaast is er een uitgebreid rapport van Greenpeace en Amnesty International. Alle bronnen samen schetsen een beeld van consistente klachten en deels zeer ernstige klachten.

'Bovendien hebben we een aantal slachtoffers opnieuw laten onderzoeken door medisch specialisten. Zij hebben per individueel slachtoffer een diagnose gesteld en uitgelegd of en hoe de klachten gerelateerd kunnen zijn aan blootstelling aan het afval. Een groep toxicologen van de Vrije Universiteit is gevraagd uit te leggen welke gezondheidseffecten je kunt verwachten wanneer men aan dit afval wordt blootgesteld. Ik maak me geen zorgen dat de Nederlandse rechter de ernst van deze zaak zal onderschatten.'

Trafigura kan aanvoeren dat ze de overheid in Ivoorkust al 200 miljoen schadevergoeding heeft betaald. Zou die haar burgers daaruit niet moeten compenseren?

'Wat die regeling precies inhoudt, is onbekend', zegt Dekker. Betaling van het bedrag viel destijds samen met het vrijlaten van twee directeuren van Trafigura die in Abidjan gevangen werden gehouden. 'We weten dat er een bedrag is betaald, maar niet wat daarmee is gebeurd. Juridisch gezien kan de overheid ook niet de rechten van haar burgers prijsgeven. Ons gaat het om de vraag of de schade van getroffenen is vergoed. Dat is tot dusver niet zo. Trafigura heeft daarna trouwens in de Britse slachtofferzaak al een schikking getroffen. Dus ik denk niet dat dit argument naar voren zal komen.'

Hoe het gif in Ivoorkust terechtkwam

Na de afvaldumping in Ivoorkust raakte olie- en grondstoffenhandelaar Trafigura betrokken in juridische procedures in Nederland en Groot Brittannië waarin beslag werd gelegd op documenten en e-mails die onthulden hoe het bedrijf te werk was gegaan. Het besluit om het afval in Afrika te laten dumpen, kostte het bedrijf naar schatting al méér dan 350 miljoen euro aan schikkingen en procedures. Terwijl de affaire ontstond doordat het een Amsterdamse schoonmaakrekening van ruim 500 duizend euro niet wilde betalen.

In juli 2006 bood Trafigura in Amsterdam een lading 'waswater' aan die zou zijn overgebleven na het schoonspoelen van de tanks van de tanker Probo Koala - een routinezaak op zeeschepen. Verwerking zou ongeveer 30 duizend euro kosten, zei afvalbedrijf APS. Na bestudering van een monster bleek het niet om waswater te gaan maar om een onduidelijk soort afval dat veel zwaarder was verontreinigd. Dat kon APS niet zelf verwerken, maar wel voor 544 duizend euro afleveren bij een gespecialiseerd bedrijf. 'Te duur', vond Trafigura, die de partij terugeiste en de Amsterdamse haven verliet.

Wat het bedrijf niet vertelde, was dat het afval was ontstaan door een chemische bewerking aan boord van de Probo Koala. Daarbij werd een slechte kwaliteit overjarige, Mexicaanse brandstof ontzwaveld volgens een speciaal procedé waarbij natronloog en andere chemicaliën worden toegevoegd. Een bedrijf in Tunesië had al eerder geweigerd het chemisch afval daarvan te verwerken. Toen in Amsterdam een deel werd gelost, leidde dat direct tot tientallen klachten.

Op weg naar Ivoorkust probeerde Trafigura het afval eerst nog kwijt te raken in Nigeria, maar het lukte niet om een afnemer met geschikte schepen te vinden. In Ivoorkust werd ondertussen het afvalbedrijfje Tommy, met twee man personeel, bereid gevonden het afval voor 35 dollar per ton te 'verwerken'. Dat kwam neer op eenderde van de oorspronkelijke, lage prijs in Amsterdam.

In het contract met Tommy stond dat het afval zou worden gebracht naar de plaatselijke vuilnisbelt Akouedo, waar geen verwerkingsinstallatie staat. Toen de eerste tankauto daar zijn lading loste, ontstonden direct problemen en werd de vuilnisbelt gesloten. Volgende chauffeurs weken uit naar andere locaties in en rond de stad. Uiteindelijk werd het afval op achttien plekken geloosd, waaronder een vlak bij de MACA-gevangenis.

In die gevangenis kon niemand vluchten voor de stank en de damp uit het afval waaruit onder meer zwavelwaterstof vrij kwam. Volgens Amnesty International, die de gevangenisarts ondervroeg, viel onder de 4.300 gevangenen één dode; een 13-jarige jongen. Hij leed volgens de arts aan diverse symptomen, waaronder langdurig overgeven, hoesten en huiduitslag en werd overgebracht naar het ziekenhuis, waar hij twee dagen later overleed.

De Probo Koala had toen de haven van Abidjan alweer verlaten. Trafigura mailde nog wel een verzoek aan het bedrijfje Tommy om een nieuwe, valse rekening op te maken die ruim zes keer hoger was dan de oorspronkelijke nota. Inspecteurs zouden de offerte anders niet serieus nemen, meenden de handelaren op het hoofdkwartier.

Kunt u direct bewijs leveren van de gezondheidsschade?

'In deze procedure hoeven wij geen bewijs te leveren van de gezondheidsschade van individuele slachtoffers. Voor nu is van belang dat deskundigen zeggen dat bepaalde gezondheidsklachten passen bij het beeld dat je kunt verwachten na blootstelling aan stoffen met een samenstelling als die van het Probo Koala-afval. De rechter is ook in relatief eenvoudige Nederlandse letselschadeprocedures gewend om, vaak op basis van medisch deskundigenonderzoek, vast te stellen of de klachten er óók geweest zouden zijn geweest als je het incident wegdenkt. In de gevallen die wij hebben gezien, is dat niet zo.'

Tekst gaat verder onder de afbeelding.


De Probo Koala-tanker van Trafigura in 2006. Beeld afp

Stel je voor dat ze hetzelfde afval op de Dam zouden hebben gestort, zegt chemicus Jacob de Boer.

Misselijkheid, irritatie aan ogen, neus en keel, bloedneuzen, pijn op de borst en problemen met het hart- en vaatstelsel. Maar ook kortademigheid en duizeligheid; ernstige huidaandoeningen; geheugenverlies en voortijdige zwangerschapsafbrekingen. Al die klachten waren in de zomer van 2006 mogelijk en vaak zelfs 'heel waarschijnlijk' onder inwoners van Abidjan toen daar, in de directe omgeving van hun huis of werkadres, een half miljoen liter giftig afval werd gestort.

Dat concluderen vier onderzoekers onder leiding van chemicus prof. dr. Jacob de Boer van het Instituut voor Milieuvraagstukken van de Vrije Universiteit in Amsterdam, die de mogelijke effecten van afval onderzochten dat in opdracht van het deels Nederlandse bedrijf Trafigura werd gedumpt. Vergelijkbare onderzoeken vonden de afgelopen tien jaar eerder plaats, maar de resultaten daarvan waren bijna altijd vertrouwelijk of partijdig.

Ook dit onderzoek is onderdeel van een juridische procedure en besteld door de advocaten van één partij; slachtoffers en gedupeerden in Abidjan. Volgens De Boer maakt dat weinig verschil. 'Men zocht een betrouwbaar instituut dat de effecten kon duiden en kwam bij ons terecht. Wetenschappers hebben ook een maatschappelijke opdracht. Als er vragen zijn waarop weinigen het antwoord kunnen geven maar jij wel, moet je dat doen.'

chemicus Jacob de Boer

Trafigura noemde de zaak overdreven. Er kunnen hoogstens kortstondige griepachtige verschijnselen en benauwdheid zijn geweest, zeiden onderzoekers in opdracht van het bedrijf.

'Wij zien veel méér dan dat, ook al is het soms moeilijk om dat van grote afstand vast te stellen. Afgaand op de samenstelling van het afval is het zeer aannemelijk dat zich veel meer dan die verschijnselen hebben voorgedaan. Ik vind overigens dat je nooit zo'n akelig mengsel had mogen dumpen op plekken waar mensen zijn, ongeacht de vraag hoeveel slachtoffers dat oplevert.

'Het spul was giftig, zowel het mengsel zelf als de damp die vrijkwam en op zichzelf al voor blaren op de huid kon zorgen. Stel je voor dat ze hetzelfde afval op de Dam in Amsterdam zouden hebben gestort. Dan waren we niet weggekomen met griepachtige verschijnselen. De werkelijke effecten lijken daar niet eens op. De term is volgens mij alleen gebruikt omdat griep zo onschuldig klinkt.'

Wat zou er dan op de Dam zijn gebeurd?

'Het ligt aan het weer. Als het nat en warm zou zijn geweest, zoals in Abidjan, had het giftige zwavelwaterstof (H2S) kunnen ontsnappen met alle verschijnselen die we beschreven. Als iemand het spul had aangeraakt, zou dat direct blaren hebben getrokken. Het zou enorm hebben gestonken. In theorie had de concentratie H2S zelfs het reukorgaan kunnen verlammen, maar daarvoor heb je een vrachtwagen afval nodig waarvan de zwavelwaterstof in één keer zou zijn vrijgekomen, en dat is misschien dan weer niet zo waarschijnlijk.'

Er werd deels gestort op een vuilnisbelt waar al chemisch afval lag. Was dat van invloed?

'Als op die plek al zurige stoffen lagen, hebben er vrijwel zeker meteen reacties plaatsgevonden. Gewone vuilstortplaatsen zijn vaak al ietwat zurig. In dit geval was water erbij ook slecht. Daardoor steeg de zuurgraad en kwamen dampen vrij. Als er bijvoorbeeld al zoutzuur of azijn heeft gelegen, zou het heel snel zijn gegaan.'

2016: Slachtoffers melden zich voor schadevergoeding in Abidjan. Beeld afp

U spreekt zich niet uit over mogelijk dodelijke slachtoffers. Die zijn dus onwaarschijnlijk.

'Ik sluit het ook niet uit. Maar we waren er niet bij en we wilden alleen verschijnselen noemen die erg waarschijnlijk waren. De dood is wel heel definitief. Om iets over die mogelijkheid te zeggen, moet je precies weten hoe hoog de blootstelling aan H2S is geweest, en dat weten we niet.'

U noemde het een H2S-bom.

'Het was afval waarin de schadelijke stoffen op zichzelf gebonden waren. Maar net zoals je een lucifer bij een lont houdt, hoefde je er hier maar een druppel water aan toe te voegen om het te laten afgaan.'

Is die bom afgegaan?

'Daar lijkt het wel heel sterk op.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.