De gevoelige optimist

Optimisme is een productieve blikvernauwing. De optimist houdt zich blind voor alles wat mis kan gaan. Hij miskent moedwillig de kwetsbaarheid van de eigen ondernemingen. En ik kan het weten want ik ben zo'n sneue optimist. In die blikvernauwing schuilt ook de kracht van de optimist. Wie zich bewust is van de vele manieren waarop plannen kunnen mislukken, zinkt de moed bij voorbaat in de schoenen. Het overschatten van de eigen macht geeft daarentegen de kracht om dingen voor elkaar te krijgen die schier onmogelijk lijken.


Voor de alternatieve nachtmis van Urban Myth in de Stadsschouwburg Amsterdam hebben mijn dochter en ik een monoloog geschreven over de grootste optimist aller tijden: Steve Jobs. Vanuit zijn graf spreekt de oprichter van Apple het publiek toe. Hij herschrijft zijn levensgeschiedenis. Alle tegenslagen vormen een opmaat voor later succes. Zijn biologische ouders gaven Steve weg. Zijn beoogde adoptieouders weigerden hem op het laatste moment. Zo kwam hij tegen de wil van zijn biologische moeder terecht bij ouders die niet academisch zijn geschoold. En dat was precies wat Steve nodig had om zijn eigenzinnige weg te gaan.


Hij flopt als student, wat maakt dat hij tijd had schijnbaar onzinnige cursussen te volgen als kalligrafie. Maar door zijn gevoel voor de schoonheid van letters, kregen Apple-gebruikers de toegang tot prachtige lettertypes. Dat hij werd weggestuurd bij het bedrijf dat hij zelf had opgericht, maakte zijn glorieuze terugkeer mogelijk. Zelfs zijn noodlottige keuze voor alternatieve behandelingen na de ontdekking van kanker, herschrijft hij als een groot succes.


Hij heeft nu het geheim van zijn leven ontdekt. Door te mislukken kon hij slagen. En dus moet ook zijn grootste mislukking, sterven, wel een opmaat zijn naar nog groter succes. De monoloog eindigt met de woorden die ook de laatste waren van de echte Steve Jobs: 'oh wow, oh wow, oh wow'.


Steve Jobs is een moderne heilige. Hij belichaamt als geen ander het moderne evangelie dat optimisme predikt. Tegenslagen zijn uitdagingen. Willen is kunnen. En Steve Jobs bewijst dat het kan. Door zijn eigenzinnige optimisme, door het heilige geloof in zijn eigen koers, heeft hij mega-succes gehad en de wereld veranderd. Mark Rutte zou maar al te graag willen dat alle Nederlanders een fractie hadden van het optimisme van Steve.


In tegenstelling tot het oude evangelie biedt de nieuwe heilsleer geen troost aan mensen die mislukken. Als succes het resultaat is van eigenzinnig optimisme, dan is falen eigen schuld. Mensen die niet slagen hebben niet genoeg hun best gedaan of de verkeerde keuzes gemaakt. De moderne heilsleer tovert maatschappelijke beperkingen om in individuele tekortkomingen.


Onlangs sprak ik een werkloze van boven de vijftig die na meer dan duizend sollicitatiebrieven de moed min of meer had opgegeven. In de nieuwe maatschappijvisie is zo iemand geen slachtoffer, maar een zwakkeling die niet creatief of doortastend genoeg is om succes af te dwingen.


Zodra optimisme de norm wordt, slaat de productieve blikvernauwing van de optimist om in een empatisch tekort. We kunnen ons niet langer verplaatsen in anderen. We kunnen ons niet indenken waarom dingen zouden mislukken. Tegenover dit ongevoelige optimisme wordt vaak een overgevoelig pessimisme geplaatst. De van medelijden overlopende pessimist stelt mensen juist voor als slachtoffers van de omstandigheden. Dit medelijden heeft ook wrede kantjes. Het slachtoffer wordt al snel als extra onmachtig voorgesteld. Hij heeft geen enkele grip op zijn leven, kan alleen wachten op hulp van anderen. De overgevoelige pessimist kampt ook met een empatisch tekort. Hij heeft geen oog voor wat iemand wel voor elkaar kan boksen.


Mijn kerstwens voor 2011 is dat we breken met zowel het ongevoelige optimisme als het overgevoelige pessimisme. Ik pleit voor een gevoelig optimisme dat oog heeft voor objectieve beperkingen en toch onvermoeibaar zoekt naar mogelijkheden het lot in eigen hand te nemen. Oog hebben voor reële beperkingen én onvermoede kansen lukt alleen door je te verplaatsen in anderen. Het empatisch tekort moet worden weggewerkt.


Makkelijk is dat niet. Wie zijn eigen mogelijkheden overschat is een roekeloze bluffer. Wie de mogelijkheden van anderen overschat is een ongevoelige zak. Wie overal moeilijke omstandigheden waarneemt verkwanselt de productieve blikvernauwing van de optimist. Het is een evenwichtsoefening. Maar een gevoelige optimist gelooft onverstoorbaar dat het gaat lukken.


Pieter Hilhorst is socioloog.


www.vk.nl/PieterHilhorst


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden