De gestage neergang van Wilders

Hoe zou de Wilders van 2009 de Wilders van 2010 hebben betiteld?

'We gaan ze he-le-maal gek maken' kakelde PVV-Kamerlid Fritsma op de avond van de raadsverkiezingen in Den Haag. Het ging hem niet om het dragen van verantwoordelijkheid, nee: als aanvoerder van een klas van acht ketende pubers wilde hij vooral het zittende docenten­corps treite­ren.

Pubers
We zijn inmiddels ruim een maand verder. Nu, PvdA-juf Jeltje van Nieuwenhoven heeft zich niet gek laten maken, met als gevolg dat de acht pubers naar huis zijn gestuurd. Sterker: intussen lijkt gaandeweg niet zozeer Wilders er met behulp van de kiezer in te slagen de andere partij­en, als wel die kiezer om Wilders zélf he-le-maal gek te maken: met een gestaag dalende trend in de peilingen, die al voor 3 maart was ingezet, zodat de PVV toen al slechter scoorde dan zij zelf had ver­wacht.

De PVV heeft bij de daaropvolgende college-onderhandelingen in Den Haag en Almere hoog van de toren geblazen met een ononderhandelbaar programma tegen de zogenaamde 'islamisering' van Nederland. Hoofddoek­jes moesten verbo­den en knieschoten verplicht worden - wel, u kent de vaste Wildersriedel inmiddels al. Zij eruit, of wij eruit.

Geharrewar
Gevolg: de PVV lag er inderdaad binnen de kortste keren uit, ook al ging daar in Den Haag nog enig geharrewar aan vooraf, omdat niet alle docenten de resolute koers op basis van ononderhandelbare normen en waarden van opperjuf Jeltje durfden te volgen. De 35-jarige VVD-meester Sander Dekker voelde meer voor polderen dan voor handhaven van het gezag.

Dat zie je wel vaker bij jeugdige leraren: overgevoe­lig voor het risico van impopulari­teit, dus altijd bereid om te kijken of er inzake de om­gangsre­gels toch nog een mouw aan valt te passen. Uiteindelijk halen zulke leraren overigens meestal toch bakzeil, als ook zij onder ogen moeten zien dat met sommige pubers nu eenmaal geen land te bezeilen valt.

Gekeet
Wat doen pubers, als hun gekeet met ordemaatregelen van de leiding is bestraft? Als ze over een beetje zelfrespect beschikken, dragen ze die straf gelaten en met opgeheven nukkig gezicht. Maar hoe reageert de PVV? Van alle eerdere grootspraak was al snel niets meer over. 'Juf, mogen wij toch weer mee­doen? Zo was het niet bedoeld'. Plots bleek alles echt heel erg helemaal be­spreek­baar - maar inmiddels was het te laat.

Achtergrond vormt uiteraard de angst van Wilders dat hij Marijnissen achterna gaat. De winnende SP had in 2006 bij de kabinetsformatie met te hoge eisen misgegokt, en vervolgens in de jaren daarna een belangrijk deel van haar kiezers verloren, omdat zij hen niets leveren kon - omdat zij dat op dat moment niet durfde en wilde. Stem weggegooid.

Radicaler
Net als bij de SP is bij de PVV het kader radicaler dan de kiezer - althans dat deel van de kiezers dat het verschil tussen een kleine en middel­gro­te partij uitmaakt. Hun stem is geen stem voor een alles-of-niets-koers, maar voor tenminste iéts verandering: liever een half ei dan een lege dop.

Zowel Marijnissen als Wilders beschikte wel over een strategie om groot te worden, niet om vervolgens groot te blijven - en dat is veel moeilijker. De eerste vijftien zetels pakken is met het huidige grillige electoraat niet zo'n kunst. Maar die tweede vijftien, die nodig zijn om de grootste te worden: dat lukt alleen de veel gesmade oude drie partijen, omdat die eerste vijftien zetels voor hen altijd wel binnen zijn. Met dat probleem kampt niet alleen de PVV, maar inmiddels ook de anti-PVV, te weten D66.

Buitenspel
Door in Den Haag en Almere zichzelf buitenspel te zetten, verliest Wilders voor meer gematigde kiezers zijn aantrekkingskracht - en dat ziet hijzef heel goed. De gestage daling in de peilingen zorgt duidelijk voor onzekerheid. Geen schijn van kans meer dat Wilders 'de grootste' wordt: hij mag blij zijn als hij straks twintig zetels haalt en het brengt tot vierde partij. Geen slechte score als zodanig - maar natuurlijk niet wat hij, op basis van zijn populistische tegenstelling tussen het in hem belichaamde volk en 'de linkse elite', lange tijd had verwacht.

Wilders is de gevangene van zijn eigen ge­schreeuw geworden: hij kan, om zijn geloofwaardigheid voor het radicaalste deel van zijn aanhang te behou­den, niet meer terug en moet steeds harder schreeuwen om nog gehoord te worden; tegelijk plaatst hij zich daarbij politiek buiten spel in een land dat nu eenmaal van coalities aan elkaar blijft hangen.

Zelfoverschatting

Zijn ongenuanceerde wereldbeeld heeft tot zelfoverschatting geleid. Les één van onderhandelen: als je een ultimatum stelt, moet jezelf eerst onder ogen zien of je de gevolgen wilt dragen indien aan je ultimatum niet mocht worden voldaan. Of dat je dan ook zonder je punt binnen te halen toch liever wél mee wilt doen.

Wanneer je onderhandelings­partners bovendien niet zouden betreu­ren als je afhaakt, zullen ze niet erg geneigd zijn om aan dat ultima­tum te vol­doen, en verwordt dat nog meer tot machteloze bluf. Dat was bij de PVV in Den Haag en Almere het geval.

Onacceptabel
Niet alleen de PVV heeft die amateuristische fout gemaakt, dat deed ook D66 in Amsterdam. Geheel los van de vraag wie inzake Asschers waarne­mend burgemeesterschap gelijk heeft: als je dat voor onacceptabel verklaart en tweemaal tot breekpunt maakt, win je niet aan geloofwaardig­heid en gewicht wanneer je, nadat de ander de steven heeft gewend en je jezelf geschrokken in de oppositie terugvindt, vervol­gens nogmaals deemoe­dig aan­klopt: Juf, mogen wij toch weer meedoen, zo was het niet bedoeld.

Het is opvallend dat het nu juist de twee partijen zijn die van hun strijd tegen achterkamertjes en een bestuurscultuur van pluche­plakken zo'n centraal programpunt hebben gemaakt, die zich hieraan bezondi­gen. Hoe zou de Wilders van 2009 de Wilders van 2010 hebben betiteld?
Als een achterkamertjesgeile plucheplakkende principeloze draaikont.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.