Column

De geschiedenis kiest niet: gelukkig maar

Op een zonnig terras in Mallorca zaten vier Oostenrijkers hun vakantie-ervaringen te bespreken. Het was de dag na de tweede ronde van de presidentsverkiezingen. De uitslag was nog steeds too close to call, in hun vaderland werden koortsachtig de laatste stemmen geteld.

Donald Trump. Beeld epa

Uit niets viel op te maken of het hier ging om mensen die, als ze thuis waren gebleven, hun stem zouden hebben gegeven aan FPÖ-man Norbert Hofer of aan tegenstrever Alexander Van der Bellen. Maar onwillekeurig begon ik te fantaseren dat juist deze vakantievierders de doorslag zouden geven doordat ze de verliezer hun vier cruciale stemmen hadden onthouden.

Uiteindelijk bleek Hofer zo'n dertigduizend stemmen tekort te zijn gekomen. De vakantie van het viertal aan de tafel naast mij was dus niet bepalend voor de loop van de Oostenrijke geschiedenis. Maar de gedachte dat Hofer nipt aan het kortste eind had getrokken vanwege een iets grotere hang naar de Spaanse zon bij misnoegde kiezers, liet me niet los. Dan is de grote electorale doorbraak van het nieuwe Europese rechts-populisme in feite gestrand op de verlokking van het toerisme.

We zijn vaak geneigd om de geschiedenis te zien als een maalstroom van bijna onafwendbare gebeurtenissen. Als een sequentie van ontwikkelingen die zich wel moesten voltrekken. Met het toeval kunnen we slecht uit de voeten. Dat het niet zelden weinig had gescheeld of de geschiedenis had een andere loop gekregen, kunnen we moeilijk aanvaarden.

Tijdens de korte vakantie in Mallorca las ik China & de barbaren, het recente boek van de eminente sinoloog Henk Schulte Nordholt. Hij beschrijft hoe de communistische partij haar absolute macht steeds meer legitimeert met een beroep op haar bijzondere missie om China op te stoten in de vaart der volkeren en het land de grootheid in de wereld te bezorgen die het toekomt. De geschiedenis heeft als het ware de communisten voor deze rol uitverkoren, de Partij is een 'historische noodzakelijkheid'.

De ironie wil dat het maar een haar had gescheeld of die historische noodzakelijkheid was een andere geweest, zoals Schulte Nordholt memoreert. China heeft in de loop der tijd vele (boeren)opstanden gekend tegen machthebbers die door slecht en corrupt bestuur hun 'Mandaat des Hemels' hadden verspeeld. Soms mislukten die opstanden, soms slaagden ze en trad er een nieuwe keizerlijke dynastie aan.

Het succes van de communistische opstand was een dubbeltje op zijn kant. De Lange Mars waarmee Mao Zedong en de zijnen in de jaren dertig het vege lijf redden, had voor hetzelfde geld een fiasco kunnen worden. Mao zelf had tot de vele duizenden kunnen behoren die aan de ontberingen zijn bezweken. Dan had de geschiedenis van China en de wereld een andere wending genomen.

Hoe zou de wereld er uit hebben gezien als Hitler zich niet had laten leiden door zijn obsessie met het forceren van een doorgangsweg door Sovjet-gebied en Duitslands militaire overwicht had gebruikt voor een veroveringscampagne in het Nabije Oosten?

In een bundel met de titel What if? ontvouwde militair historicus John Keegan een plausibel scenario, waarvan ik slechts zal verklappen dat volgens hem de kans groot was geweest dat u nu een Duitstalige krant zou lezen. En wat was er gebeurd als in 1917 de nummer twee van de Amerikaanse ambassade in Bern was ingegaan op een dringend verzoek van een Russische balling om een gesprek, in plaats van zich te spoeden naar zijn rendez-vous met een Zwitserse schone? Dan was er, zoals Stephen Kinzer heeft onthuld in zijn biografie over de machtige broers Dulles (The Brothers), een vroegtijdig contact gelegd tussen de latere CIA-directeur Allen Dulles en Vladimir Lenin, die een dag later afreisde naar Petrograd.

Terug naar onze tijd. Bijna overal in het Westen doen rechts-populistische stromingen opgeld, met Donald Trump als spreekstalmeester. Er is sprake van een trend met aanwijsbare oorzaak. Maar Trumps succes berust ten dele ook op toeval. Hij heeft enorm geprofiteerd van de versnipperde Republikeinse tegenstand. Geen enkele rivaal bezat het charisma en politieke talent om zich te onderscheiden. Zoals hij nu garen spint bij de vreugdeloze kandidatuur van de weliswaar competente maar ook kwetsbare Hillary Clinton.

Min of meer toevallige omstandigheden kunnen slecht uitpakken. Maar de mooie kant ervan is: de geschiedenis kiest niet en vaardigt geen mandaten uit.

Paul Brill is buitenlandcommentator van de Volkskrant. Reageren? p.brill@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden