De gemiste kans van Operatie Clickfonds

Met elf veroordelingen in hoger beroep kan het Clickfonds-dossier bijna dicht. De beurshandel is weer bij de les. Maar door justitieel geklungel schoot de strijd tegen financiële fraude er weinig mee op....

Vrijdagmiddag 24 oktober 1997. Er wordt huiszoeking gedaan in het statige beursgebouw. Beurscoryfee Han Vermeulen wordt in stilte van de vloer afgevoerd, geboeid. De financiële wereld is geschokt.

Beursplein 5 als roversnest: het is het begin van een unieke strafzaak in de Nederlandse geschiedenis. Codenaam: Operatie Clickfonds. De impact van de beursfraude-zaak is zonder weerga, maar bijna zes jaar na dato vallen de resultaten behoorlijk tegen. Van de honderd aanvankelijke verdachten zijn er ruim twintig voor de rechter geweest. Daarvan zijn er drie vrijgesproken en zes vrijuit gegaan omdat het Openbaar Ministerie (OM) niet-ontvankelijk bleek in hun zaak. Verder achterhaalt de fiscus zo'n vijftig miljoen euro aan ontdoken belastinggeld. Toch beklijft van Operatie Clickfonds vooral het geschutter van justitie.

Beursdirecteur George Möller schrok toen hij de zaterdag na de inval de kranten las. 'Ik wist dat er iets zat aan te komen, maar werd totaal verrast door de enorme omvang van de zaak', herinnert hij zich. 'Omdat er mensen werden opgepakt die op de vloer werkten, werd de beurs als instituut meegezogen in een zaak die uiteindelijk weinig tot niets met beursfraude te maken bleek te hebben.'

De eerste weken na de inval op de beurs doen de beschuldigingen echter het ergste vermoeden. Handel met voorkennis, meelopen met grote beursorders, belastingfraude in crimineel verband en - als klap op de vuurpijl - witwassen van crimineel geld. De naam valt van 's lands bekendste drugscrimineel Johan V., alias 'De Hakkelaar'. Als ook 'beurskanon' Adri Strating, een pensioenfondsdirecteur en enkele topondernemers worden opgepakt, lijkt de ontmaskering van het sjieke beursmilieu een kwestie van tijd.

De impact van de Clickfonds-zaak doet denken aan die andere grote financiële fraudezaak uit de Nederlandse geschiedenis: de Slavenburg-affaire. In februari van 1983 deed Justitie een inval op het Rotterdamse hoofdkantoor van Slavenburg Bank. De top van die bank werd nalatigheid verweten bij zwart geld-transacties.

Resultaat: voor het eerst werden Nederlandse topmanagers aansprakelijk gehouden voor handelingen waarbij zij zelf niet direct betrokken waren geweest. De bekrachtiging van dit vonnis door de Hoge Raad, het zogenoemde Slavenburg-arrest, was de kroon op het werk voor het OM.

Van een Clickfonds-arrest zal het echter niet komen, zo verwacht Mischa Wladimiroff, specialist in het financieel strafrecht die zowel in de Slavenburg-affaire als in de Clickfonds-zaak als advocaat in het strijdperk trad met het OM. 'Juridisch is Clickfonds niet interessant gebleken', stelt Wladimiroff onomwonden. 'Ondanks alle tromgeroffel over beursfraude is het OM er niet in geslaagd om één zaak voor de rechter te brengen die duidelijkheid verschaft over het diffuse effectenrecht. Het bleef vooral een belastingzaak, waarin het OM door de vele fouten ruimte gaf voor de advocatuur.'

De overeenkomsten tussen de Slavenburg en Clickfonds zijn groot. 'In beide zaken maakte Justitie duidelijk dat bankiers en effectenhandelaren hun ogen niet gesloten kunnen houden voor de gevolgen van hun dienstverlening aan klanten', stelt Wladimiroff.

Bij Slavenburg werden financieringsconstructies gebruikt die verhulden dat er in feite sprake was van een groot zwart-geldcircuit. In Clickfonds ging het om het beleggen van geld via coderekeningen, waarmee de fiscus werd misleid. Wat justitie met deze beide zaken duidelijk maakte, is dat het voor bankiers en beurshandelaren niet voldoende is om formeel de regels toe te passen. 'Niemand in de financiële sector kan zich nog verschuilen achter het argument dat belasting een zorg voor zijn klant is', stelt Wladimiroff.

De zorgplicht van financiële instellingen gaat veel verder dan de verdachten in deze zaken zich realiseerden. Veel Clickfonds-verdachten stelden dat justitie het strafrecht misbruikte door over hun rug een norm te handhaven die door velen is ontdoken.

'Absolute onzin', stelt Ybo Buruma, hoogleraar strafrecht in Nijmegen. 'Je mag het strafrecht gebruiken om een voorbeeld te stellen. Normbevestiging is een legitieme doelstelling.' Wel vindt Buruma dat het OM hoge eisen moet stellen. 'Je moet geheide zaken nemen en die in aantal beperken. En de verdachten in dit soort zaken moeten een hoge zichtbaarheid hebben en veel verantwoordelijkheid dragen.'

In beide opzichten is het OM maar in beperkte mate geslaagd. Beurshandelaren, bankdirecteuren en de Nederlands-Zwitserse vermogensbeheerder Dirk de Groot werden veroordeeld omdat zij klanten in staat stelden via coderekeningen de belasting te ontduiken. Maar de beursbank Kas-Ass, waar die rekeningen liepen, werd door het OM nooit vervolgd. Laat staan dat het OM de Zwitserse filialen van Nederlandse grootbanken op zulke rekeningen heeft onderzocht. Van inperking van het aantal verdachten is evenmin sprake geweest. Er zijn veel verdachten voor de rechter verschenen die een tamelijk ondergeschikte rol speelden in de zaak.

Buruma en Wladimiroff vinden beiden dat het OM de zaak slecht in de hand heeft gehouden. 'Met name in dit soort ingewikkelde fraude-onderzoeken is een strakke regie met een duidelijk afbakening van het grootste belang voor het echt succes', aldus Buruma.

Waar de Slavenburg-zaak strak werd geleid door een ervaren officier, is Operatie Clickfonds uitgelopen op een foutenfestival. 'Officier Henk de Graaff oogde misschien ervaren, maar was dat allerminst', stelt Wladimiroff. 'Blijkbaar werkte zijn enthousiasme aanstekelijk en hadden zijn superieuren niet in de gaten hoe slecht De Graaff zijn zaakjes op orde had. Dat kun je vooral hoofdofficier Hans Vrakking aanrekenen.' Het gevolg was dat het OM keer op keer door rechters op de vingers werd getikt voor fouten, miscommunicatie en vertraging.

Exemplarisch is het rechtshulpverzoek aan Zwitserland. Daarbij zijn de Zwitserse autoriteiten misleid - volgens het Amsterdamse Hof opzettelijk - doordat in de vertaling van het verzoek het fiscale karakter van het onderzoek is verbloemd en ten onrechte een link is gelegd tussen de verdachten en de veroordeelde drugshandelaar Johan V. 'De ernst van die fouten spreekt voor zich, maar ik denk dat de Hoge Raad het niet eens zal zijn met dat het Amsterdamse Hof het OM niet ontvankelijk heeft verklaard', stelt Buruma.

Al het geklungel ten spijt vindt Wladimiroff dat Clickfonds niet voor niets is geweest. 'De zaak heeft weliswaar geen relevante rechtspraak opgeleverd, maar het OM is wel wakker geschud. Als je wilt weten hoe je fraudezaken aanpakt, is studie van het Clickfonds-dossier onmisbaar.'

Ook op de beurs is de boodschap luid en duidelijk doorgekomen. 'De branche is opgeschoond en iedereen in het beursbedrijf is zich bewust van de regels', stelt beursdirecteur Möller. 'Dat is winst, maar de prijs is door het onzorgvuldige optreden van het OM wel heel hoog geweest.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden