De gemankeerde geest van de Grote Leider

Door Ianthe Sahadat

Een Amerikaanse verslaggever vroeg het hem ooit op de man af: bent u gek? Zijn hulpjes doken in elkaar, maar Kadhafi moest lachen. 'Alle profeten is verweten dat ze gek waren of terrorist', antwoordde Kadhafi, de 'Profeet van de Revolutie'. Maar op een vraag van een andere verslaggever over democratie dreigde Kadhafi - diep gekwetst - met juridische stappen.


Een geraffineerd toneelstuk of de actie van een impulsieve dwaas?


Gerbert van de Aa, auteur van het boek Kadhafi's woestijn, noemt hem listig en wispelturig. Maar ook onhandig. 'Hij smijt geregeld zijn eigen ruiten in. Een slimme dictator zou meer politiek bedrijven. Dat doet hij eigenlijk niet.'


Hoogleraar forensische psychiatrie Hjalmar van Marle ziet het eenvoudiger. 'Om als leider volgers te genereren, moet je activiteiten ontplooien zoals oorlogen en rare fratsen. Dat begreep Kadhafi heel goed.'


November 2009. Kadhafi bezoekt de Italiaanse president en zijn vriend Silvio Berlusconi te Rome. Hij verblijft in een bedoeïenentent, trakteert gasten op verse kamelenmelk en verplaatst zich per limousine vergezeld door een vaste schare vrouwelijke lijfwachten - tot zover de basisingrediënten van een Kadhafiaans staatsbezoek.


Maar de Libische leider weet als altijd te verrassen. Op dag twee 'bespreekt' hij de islam. Met tweehonderd beeldschone jonge Italiaanse vrouwen op de Libische ambassade. Ingehuurd voor een 'bijzondere avond met staatshoofd'. In de goodie bag: een koran. Drie meisjes bekeren zich. 'De islam lijkt me wel wat', aldus een van hen.


Ondanks de staatsterreur en uitbuiting, werd Kadhafi in het Westen toch vaak gezien als een excentrieke woestijnclown of een dolle hond - met zijn funky gewaden, plan tot afschaffing van Zwitserland en zijn voorliefde voor voluptueuze Oekraïense blondines. Dat komt volgens historicus en Libië-deskundige Fik Meijer doordat we te weinig van zijn wandaden weten. 'Clown' vindt Meijer te sympathiek. Te sussend. 'Hij is een volkstiran en moordenaar. Maar wel één met een reusachtige olieplas - daarom kon hij ook veel maken.'


Van der Aa las eens dat Kadhafi het prototype van een borderliner is. Mensen aantrekken met zijn charme, ophemelen en uitspuwen als ze hem niet afdoende bewonderen. Zelf dacht hij aan autisme: 'Gedreven door een groot rechtvaardigheidsgevoel en de oprechte wens om de armen der aarde te helpen. Maar in zijn woede continu geneigd tot het doen van radicale uitspraken. Geen subtiele manipulator.'


Samenwerken kon Kadhafi in elk geval niet. Iedereen die ooit nauw met hem samenwerkte, vertrok. Van der Aa: 'Hij beledigt mensen, wil altijd zijn zin krijgen. Als een kind.'


Hij noemde presidentskandidaat Obama 'een neger met een minderwaardigheidscomplex, die doet alsof hij wit is'. Later wilde hij dolgraag vrienden zijn.


In een document dat recentelijk via WikiLeaks opdook wordt de toenmalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Condoleezza Rice voorbereid op een staatsbezoek. Hij maakt geen oogcontact en er kunnen lange, ongemakkelijke stiltes vallen, schrijven haar adviseurs. Ook zal hij terloops een aantal wereldconflicten met u oplossen.


Megalomanie, zegt Meijer. 'Hij heeft het antwoord op alles met zijn Groene Boekje vol lariekoek. Je ziet het vaak bij oudere dictatoren, Castro of Mugabe. Ze geloven in hun eigen mythe en die mythe dringen ze hardhandig aan hun volk op.'


Vaak zijn deze leiders extreem paranoïde, zegt hoogleraar psychiatrie Van Marle. Uit een voortdurende angst voor concurrentie hakken ze alle talenten in hun omgeving de kop af. Dat resulteert in een extreem eenzaam bestaan. Het enige wat Kadhafi nog over heeft, is een schare gedweeë volgers, die hem naar de mond praat. De isolatie van de dictator zonder weerwoord.


Nu zijn dagen geteld lijken, gaat hij harder schreeuwen. Meijer bespeurt zelfs waanzin in zijn blik. 'Hij leek gedrogeerd. En dan die teksten. 'Ik bén de revolutie.' Ik denk dat hij het zelf gelooft. Zo diep is zijn realiteitszin weggezonken.' Hij gaat zelfmoord plegen, zei zijn voormalige minister van Justitie deze week tegen een Zweedse krant. 'Zoals Hitler.'


De greep op de realiteit is Kadhafi al langer kwijt, volgens Meijer. 'Dat schelden op internationale congressen, iedereen schofferen. Dingen gaan mis, maar ze liggen per definitie buiten hemzelf. Ook nu. Het zijn 'de ratten op straat', 'van buiten aangestuurd'.' Zonder volgers is hij niets meer, zegt Van Marle. 'Daarom zijn dictators ook zo boos als hun volk hen laat vallen. Ze begrijpen het oprecht niet.' Dan komt de wraak: ik zal jullie krijgen.


Van Marle: 'Kleuters doen dat ook.' Als een kleuter zijn pop moet afgeven, rukt hij nog liever een armpje af. Zo, nu heeft niemand een pop. Een normale ontwikkelingsfase rond je derde levensjaar, maar bij sommige personen ontwikkelt zich dat door tot pathologisch narcisme. Denk aan Nero. Rome is van mij, als ik het wil afbranden, doe ik dat. Dat zegt Kadhafi feitelijk ook: als ik Libië niet mag hebben, dan niemand.'


Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden