De gekken van de vrijheidsstrijd

Hoe werd Robert Mugabe van vrijheidsheld tot tiran? Roel van Broekhoven vroeg het aan oud-kameraden...

OOIT was Robert Mugabe een held. Hij leidde de strijd tegen het verfoeilijke blanke minderheidsregime van Ian Smith, toen Zimbabwe nog Rhodesië heette. Hij sprak een indrukwekkende verzoeningsrede uit na zijn overwinning in 1980. Die toespraak is zondag te zien in de VPRO-documentaire De Vrienden van Mugabe. De schreeuwende vraag: hoe heeft het daarna zo vreselijk mis kunnen gaan?

Roel van Broekhoven sprak met vroegere vrienden en geestverwanten van de Zimbabwaanse president, die het dit weekeinde opneemt tegen de populaire oppositieleider Morgan Tsvangirai. De campagne wordt getekend door het geweld van Mugabe's knokploegen tegen Tsvangirai's aanhangers. Dit corrupte en misdadige regime was niet het doel van de vrijheidsstrijd, zeggen de oud-vrienden.

Het komt door de persoon Mugabe, zeggen ze. Edgar Tekere was vanaf het begin zijn maat, zat samen met hem in Smiths gevangenis, trok met hem de bush in, werd met hem gebombardeerd en vierde met hem de overwinning. Maar een vriend? Niet echt. Mugabe is een man die buiten de samenleving staat, zegt hij. Hij kan heel moeilijk vrienden maken, en als het op vriendschap gaat lijken, maakt hij er een eind aan. Na de onafhankelijkheid ontdeed hij zich van kritische 'vrienden', zegt Tekere - dat is een dictator eigen.

Wilfred Mhanda was de nummer twee in het bevrijdingsleger van Mugabe's ZANU. Hij herinnert zich de komst van de politieke leiders uit de gevangenis naar de guerrillakampen in het buurland Mozambique: toen ging het al mis, want Mugabe nam het heft stevig in handen. Mhanda wilde samenwerken met de strijders van concurrent Nkomo; Mugabe zette hem in een Mozambikaanse cel. Toen wist Mhanda dat het fout zou gaan.

Mugabe is eigenlijk een verlegen persoon, zegt Edison Zvogbo, ook een kameraad van het eerste uur. Zelden kijkt hij iemand recht aan. Een echte loner. Maar Zvogbo vond hem aardig, en denkt dat het wederzijds was. Hij heeft zware kritiek op zijn partij, werd op een zijspoor gezet, maar is lid gebleven, uit trouw en hoop op verandering.

Mugabe's neef en oud-strijder Chikerema zei het de president recht in zijn gezicht: jij hebt onze strijd verraden. Dat kon hij doen, want ze hadden als jongens nog samen de geiten gehoed. Robert Mugabe grijnsde wat, maar gaf geen antwoord, vertelt zijn neef. Het ging mis toen Mugabe in de jaren tachtig aanstuurde op verwezenlijking van zijn droom: de éénpartijstaat (zover is het overigens nooit gekomen).

Toch heeft Mugabe nog lange tijd het voordeel van de twijfel gekregen. De blanke Mike Davis, die onder Smith militaire dienst weigerde en naar Groot-Brittannië uitweek, vertelt hoe hij tot in de jaren negentig voor zichzelf alles goedpraatte wat Mugabe misdeed.

Ook de katholieke kerk behandelde Mugabe met fluwelen handschoenen, omdat ze de vrijheidsstrijd had gesteund, zegt bisschop Ncube van Bulawayo. Maar al na een jaar of vijf bleek de politieke elite corrupt en groeide de apathie onder de kiezers die Mugabe in 1980 zo uitbundig hadden toegejuicht.

Lag het alleen aan de machtswellust van de persoon Mugabe? Veel van die linkse bevrijdingsbewegingen overal ter wereld bleken eenmaal aan de macht een grote teleurstelling, houdt Van Broekhoven zijn gesprekspartners voor.

Er komt niet echt een antwoord op die intrigerende vraag. Er is veel voor te zeggen dat het al fout ging tijdens de vrijheidsstrijd. De oorlog van de ZANU-strijders was meedogenloos, tegen blanke boeren, maar ook tegen Afrikanen die van verraad werden verdacht.

Mugabe zette die gewelddadige traditie voort: zijn soldaten richtten kort na de onafhankelijkheid bloedbaden aan in Matabeleland, het bolwerk van rivaal Nkomo.

Alleen Tekere zoekt de oorzaak zo ver terug. Jonge Zimbabwanen die de vrijheidsoorlog niet hebben meegemaakt, vragen hem waar die strijd goed voor was. Waren onderhandelingen niet beter geweest? Was het onder Smith niet beter dan onder Mugabe?

'Ik heb niets om trots op te zijn', zegt Tekere bitter. Hij vreest dat hij en zijn oude maten de geschiedenis in zullen gaan als 'die gekken die de vrijheidsstrijd voerden'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden